Varð­skipið Þór: Frá sam­taka­mætti til upp­hafs Land­helgis­gæslu Ís­lands

Árið 1920 hófst einn merkasti kafli sjó- og landhelgissögu Íslands þegar Björgunarfélag Vestmannaeyja keypti skipið Þór. Skipið varð fyrsta íslenska varðskipið og var í senn ætlað til eftirlits með fiskimiðunum við landið og björgunarstarfa, enda hvort tveggja bráðnauðsynlegt.

Kaupin á Þór voru gott dæmi um einstakan samtakamátt samfélagsins í Eyjum. Fátækt en ört vaxandi sjávarpláss, sem hafði horft upp á annað hundrað einstaklinga drukkna við Vestmannaeyjar á árunum 1901–1920, tók sig saman um að eignast skip sem gæti varið líf sjómanna og hagsmuni byggðarlagsins. Kaupin voru fjármögnuð að miklu leyti með sölu hlutabréfa meðal Eyjamanna. Yfir 400 einstaklingar í Vestmannaeyjum keyptu hlut í Þór, en heimilin í bænum voru á þeim tíma aðeins um 500. Kaupin voru sameiginlegt verkefni alls samfélagsins.

Með útgerð Þórs næstu árin sýndu Vestmanneyingar einstakt frumkvæði. Lítið sjávarpláss tók að sér að sinna verkefnum sem síðar urðu meðal mikilvægustu öryggis- og fullveldisverkefna íslenska ríkisins: að gæta landhelginnar, verja líf sjómanna og tryggja rétt Íslendinga yfir eigin fiskimiðum.

Þór sinnti björgunum, eftirliti og landhelgisgæslu af miklum krafti á árunum 1920–1926. Reksturinn var þó alla tíð erfiður og úr varð að íslenska ríkið tók við skipinu hinn 1. júlí 1926.

Landhelgisgæsla Íslands er því 100 ára í dag og því ber að fagna, þótt vissulega séu það vonbrigði að núverandi Þór geti ekki komið til okkar hér í Eyjum var vegna alþekktra aðstæðna eins og áætlað var.

Hin einstaka saga Þórs, og upphaf Landhelgisgæslunnar, minnir okkur á að mikilvæg þjóðarverkefni geta átt rætur í staðbundnu frumkvæði, samstöðu og ábyrgðartilfinningu. Af þeim sökum skipa Vestmannaeyjar og Björgunarfélag Vestmannaeyja ávallt mikilvægan sess í sögu íslenskrar landhelgisgæslu sem Eyjamenn eru afar stoltir af.

Höfundur er bæjarstjóri Vestmannaeyja