Gulur septem­ber: Helst góð geð­heilsa í hendur við góða stjórnun?

Geðrækt á vinnustað þarf ekki alltaf að byrja á fræðslu um geðheilsu. Stundum byrjar hún einfaldlega á því hvernig yfirmaður bregst við þegar starfsmaður segir:

„Ég klúðraði þessu.“

„Ég skil þetta ekki.“

„Ég næ þessu ekki fyrir föstudag.“

„Ég er ósammála.“

Viðbrögðin við þessum litlu setningum segja nefnilega ýmislegt um vinnustaðinn. Þau kenna starfsfólki hvað er óhætt að segja upphátt og hvað er skynsamlegra að geyma fyrir sig.

Þar komum við að sálrænu öryggi.

Í gulum september beinum við sjónum sérstaklega að geðrækt og sjálfsvígsforvörnum. Það er mikilvægt að ræða hvernig við bregðumst við þegar einhverjum líður illa. En það er líka ástæða til að horfa aðeins fyrr í ferlið og spyrja: Hvers konar vinnuumhverfi erum við að skapa á venjulegum þriðjudegi?

Þar hafa stjórnendur talsverð áhrif.

Sálrænt öryggi

Sálrænt öryggi snýst um að fólk upplifi að það geti tjáð sig, spurt spurninga, viðurkennt mistök, beðið um hjálp og komið með ábendingar án þess að óttast að verða sér til skammar.

Það þýðir ekki að allir þurfi alltaf að vera sammála. Það þýðir ekki heldur að stjórnendur megi ekki gera kröfur, veita erfiða endurgjöf eða taka á frammistöðuvanda. Vinnustaður þar sem sálrænt öryggi ríkir er ekki endilega vinnustaður þar sem engum líður nokkurn tímann óþægilega, þvert á móti ríkir þar stundum töluvert öryggi til þess að geta átt óþægileg samtöl.

Munurinn liggur í því hvort hægt sé að segja það sem þarf að segja án þess að þurfa fyrst að meta félagslega áhættu.

Sálrænt öryggi verður ekki til með slagorði á vegg. Það verður til í litlum viðbrögðum sem endurtaka sig alla daga. Hvað gerist til dæmis þegar starfsmaður bendir á mistök, eða þegar hann segir að verkefnaálagið sé orðið of mikið? Fær hann samtal eða fyrirlestur um að hann þurfi bara að breyta hugarfari?

Fólk er fljótt að læra reglurnar, líka þær sem hvergi eru skrifaðar niður.

Og ef starfsfólk þarf að velja rétta augnablikið, rétta tóninn og helst rétta veðurspá áður en það segir yfirmanninum slæmar fréttir, er sálræna öryggið líklega ekki alveg komið á leiðarenda.

En hvernig stuðla stjórnendur að sálrænu öryggi?

Ein einfaldasta leið stjórnanda til að stuðla að sálrænu öryggi er að sýna sjálfur þá hegðun sem hann vill sjá hjá öðrum.

„Ég hafði rangt fyrir mér.“

„Ég veit þetta ekki.“

„Hvað er ég ekki að sjá hér?“

Það getur verið freistandi að halda að stjórnandi þurfi alltaf að hafa svörin. En stjórnandi sem getur viðurkennt eigin mistök sendir mikilvæg skilaboð: Hér má læra, leiðrétta og spyrja.

Það þýðir ekki að stjórnandinn afsali sér ábyrgð eða forystu. Það þýðir bara að hann þarf ekki að þykjast vera eina manneskjan á vinnustaðnum sem aldrei klúðrar neinu.

Hvernig kemur þetta geðheilsu við?

Geðheilsan okkar mótast af ýmsum þáttum, t.d. persónulegum þáttum, erfðaþáttum og umhverfisþáttum. Þar sem við verjum flest ansi mörgum klukkustundum í vinnu þá er vinnuumhverfið stór partur af umhverfisþáttunum.

Stjórnendur leggja línurnar til þess að skapa sálrænt öryggi í vinnuumhverfinu. Þeir geta skapað skýrleika um hlutverk og væntingar, fylgst með vinnuálagi, gefið starfsfólki rödd í málum sem snerta það, tekið á óheilbrigðum samskiptum og skapað svigrúm til að segja frá þegar eitthvað gengur ekki. Þannig skapa þeir vinnuumhverfi sem styður við góða geðheilsu.

„Ég þarf hjálp“ ætti ekki að vera hættuleg setning

Kannski liggur ein mikilvægasta tengingin milli sálræns öryggis og geðheilsu einmitt þar.

Hversu öruggt er að segja frá þegar eitthvað fer að verða erfitt?

Starfsmaður sem hefur ítrekað upplifað að það sé tekið vel á móti spurningum, mistökum og áhyggjum á auðveldara með að segja: „Ég er kominn með of mikið á borðið.“

Og kannski síðar: „Ég er ekki alveg góður þessa dagana.“

Stjórnandinn þarf þá ekki að greina vandann eða finna töfralausn.

Hann þarf fyrst og fremst að hlusta, taka því sem starfsmaðurinn segir alvarlega og bregðast við því sem heyrir undir vinnustaðinn. Þegar þörf er á annars konar stuðningi þarf hann að þekkja mörk hlutverks síns og vita hvert hægt er að vísa fólki.

Góð stjórnun er líka geðrækt

Gulur september minnir okkur á mikilvægi þess að taka geðheilsu alvarlega og þora að bregðast við þegar við höfum áhyggjur.

Fyrir stjórnendur getur sú vinna þó byrjað löngu áður en einhver er kominn á endastöð.

Hún getur byrjað í næsta starfsmannasamtali. Á næsta fundi. Þegar næstu mistök verða gerð. Eða næst þegar einhver segir eitthvað sem stjórnandinn hefði helst ekki viljað heyra.

Sálrænt öryggi verður nefnilega ekki til í einu stóru átaki.

Það byggist upp, eða brotnar niður, í litlum samskiptum á hverjum degi.

Góður stjórnandi getur ekki tryggt góða geðheilsu starfsmanna sinna. En hann getur lagt sitt af mörkum til vinnuumhverfis þar sem fólk þarf ekki að eyða orku í að fela mistök, áhyggjur eða erfiðleika.

Og þar helst góð geðheilsa oftar í hendur við góða stjórnun en við gerum okkur grein fyrir.

Höfundur er sérfræðingur í vinnuvernd og fagstjóri Auðnast Klíník.