Þegar við lærum að þóknast – og gleymum sjálfum okkur

Skömmin og sjálfsmyndin

Þegar kærleikurinn verður háður samþykki annarra

verður sjálfsmyndin óstöðug.

Þá vaknar skömmin auðveldlega.

Ekki endilega sem stór og sýnileg tilfinning,

heldur sem stöðug, undirliggjandi upplifun:

Að vera ekki alveg nóg.

Að þurfa að reyna aðeins meira.

Að þurfa að laga eitthvað í sjálfum sér.

Gabor Maté orðar þetta á einfaldan hátt:

að spurningin sé sjaldnast „hvað er að okkur“, heldur „hvað kom fyrir okkur“.

Sá skilningur breytir miklu.

Því þá hættum við smám saman að líta á okkur sjálf sem vandamál —

og förum að sjá söguna sem mótaði okkur.

Ég var að hlusta á bók eftir sálgreinandann Alice Miller, The Drama of the Gifted Child.

Það sem snerti mig mest var lýsing hennar á því hvernig börn læra snemma að aðlaga sig að væntingum umhverfisins — ekki af því að þau vilja það, heldur vegna þess að þau þurfa á tengslum að halda.

Á svipaðan hátt bendir Gabor Maté á að barn þurfi bæði tengsl og að fá að vera það sjálft til að þrífast. En þegar þessir tveir þættir rekast á velur barnið tengslin.

Þegar ég hlustaði fann ég hversu sterkt þetta tengdist minni eigin reynslu og því sem ég sé í starfi mínu.

Þegar barnið lærir að þóknast

Margir bera með sér innri rödd sem gagnrýnir. Hún er ekki alltaf hávær, en hún er stöðug og lætur til sín taka á ólíkum augnablikum yfir daginn — þegar við ljúkum verkefni, segjum eitthvað upphátt eða stöndum frammi fyrir vali. Þá læðist hún að og dregur úr því sem við gerðum, lætur okkur efast og færir athyglina að því sem hefði mátt fara betur. Smám saman getur hún skapað þá tilfinningu að eitthvað við okkur sé ekki alveg eins og það á að vera.

Með tímanum verður þessi rödd svo kunnugleg að við förum að taka hana sem sannleika. Við hættum að velta fyrir okkur hvaðan hún kemur og byrjum að trúa því að hún sé einfaldlega hluti af okkur sjálfum.

En svo er ekki.

Þessi rödd á sér uppruna. Hún mótaðist í aðstæðum þar sem barnið lærði smám saman hvað fékk samþykki — og hvað ekki. Hún varð til í tengslum þar sem mikilvægt var að laga sig að, passa inn og halda tengslunum. Það sem einu sinni var leið barns til að tryggja sér öryggi verður síðar rödd sem fylgir því inn í líf fullorðins manns og mótar hvernig það sér sjálft sig.

Kærleikstankurinn sem fyllist ekki

Það sem ég sé oft er ekki fólk sem er að reyna of lítið, heldur fólk sem er alltaf að reyna meira. Fólk sem er til staðar fyrir aðra, tekur ábyrgð, gefur af sér og leggur sig fram. Og samt er eitthvað sem vantar.

Ekki þannig að lífið gangi illa. Heldur meira eins og tilfinning undir yfirborðinu — að það sé aldrei alveg nóg.

Kærleikstankurinn er leið til að setja orð á þessa upplifun. Hann tengist beint sjálfsmyndinni, ekki því hvað við gerum, heldur því hvernig við upplifum okkur sjálf.

Ef sjálfsmyndin byggist á því að fá samþykki utan frá verður kærleikurinn háður því sama. Þá fyllist „tankurinn“ ekki af því sem við erum, heldur af því sem aðrir sjá, meta og bregðast við.

Þess vegna getur manneskja verið hæf, dugleg, elskuleg og jafnvel vel liðin, en samt upplifað innra með sér að hún þurfi að gera meira til að vera nóg.

Þegar einhver sér okkur, hrósar eða viðurkennir, kemur ákveðin ró. Eins og eitthvað í okkur fái næringu. En sú tilfinning varir ekki lengi. Hún byggir ekki á tengingu við sjálfið, heldur viðbrögðum annarra.

Og þá fer hringurinn af stað aftur.

Við reynum meira, gefum meira og gerum betur. Ekki vegna þess að við viljum alltaf meira, heldur vegna þess að eitthvað innra með okkur hefur aldrei fengið að fyllast á sínum eigin forsendum.

Þegar orkan tæmist

Þess vegna brenna margir út án þess að skilja af hverju. Orkan sem vantar er nefnilega ekki eingöngu líkamleg, heldur einnig andleg. Þessar tvær víddir haldast í hendur og hafa djúp áhrif hvor á aðra. Þegar andlega orkan tæmist verður allt þyngra, jafnvel þau verkefni sem áður þóttu einföld og sjálfsögð. Daglegt líf getur orðið yfirþyrmandi og það sem áður krafðist lítillar fyrirhafnar verður erfitt að framkvæma.

Þetta er ein ástæða þess að margir sem glíma við þunglyndi upplifa að þeir geti ekki gert hluti, þrátt fyrir að líkamlega sé ekkert að þeim. Það sem vantar er ekki endilega líkamleg geta, heldur sú andlega orka sem gerir okkur kleift að taka skref, hefja verk og halda áfram.

Barnið innra með okkur

Þetta snýst ekki um að eitthvað sé að okkur. Það snýst um það sem við lærðum.

Barnið innra með okkur hætti aldrei að vera til, en það lærði að fela sig. Það lærði að vera minna, að aðlagast og að passa inn. Ekki af því að það vildi það, heldur vegna þess að það þurfti á tengslum að halda.

Samt hefur eitthvað alltaf haldist óbreytt innra með okkur. Þörfin fyrir að vera séð, að vera skilin og að mega vera eins og við erum.

Leiðin heim

Í starfi mínu sem EQ-þerapisti sit ég með fólki og hlusta. Ekki til að laga, heldur til að skapa rými þar sem manneskja fær að heyra sjálfa sig. Í því rými byrjar oft eitthvað að hreyfast. Þegar við hættum að leita eingöngu út á við og snúum okkur í staðinn inn á við fer að verða breyting. Hún gerist ekki allt í einu, heldur smám saman, eftir því sem við leyfum okkur að vera meira í tengingu við okkur sjálf.

Kjarninn

Við lærðum að þóknast til að halda tengslum, en sú leið skilur okkur oft eftir þreytt og óánægð. Það er eins og við reynum stöðugt að ná einhverju sem við fáum aldrei alveg í hendur.

Leiðin út úr því felst ekki í því að reyna meira, heldur í því að staldra við. Að gefa sér tíma til að hlusta, skilja og mæta sjálfum sér með meiri mildi en gagnrýni. Þar byrjar breytingin — ekki með átaki, heldur með annarri nálgun á sjálfan sig.

Höfundur er tilfinningagreindarþerapisti (EQ þerapisti).