Við erum orðin Afríka: Hvernig ís­lenska elítan rændi þjóðinni

Hugsum okkur ríki þar sem náttúruauðlindir þjóðarinnar eru gefnar örfáum fjölskyldum. Ríki þar sem þessar sömu fjölskyldur nota þennan gríðarlega auð til að kaupa upp fjölmiðla, banka og fasteignafélög, og þar sem ungt fólk á litla sem enga möguleika á að stofna heimili vegna þess að allt kerfið er skipulagt og smíðað til þess eins að þjóna þessum fámenna hópi.

Ef við hreyðum þessa lýsingu án þess að þekkja samhengið, myndum við líklegast halda að verið væri að lýsa Nígeríu undir olíuherrunum, Rússlandi Pútins, eða rabiata-spillingunni í Kongó á dögum Mobutus. En svo er ekki. Við erum að lýsa Íslandi í dag. Og það er löngu kominn tími til að við kölluðum þetta ástand sínu rétta nafni.

Kleptókrati byrjar alltaf á „faglegum“ útskýringum

Engin spillt ríkisstjórn í sögunni hefur stigið fram og sagt hreinskilnislega: „Við ætlum að gefa elítunni auðlindir þjóðarinnar.“ Kleptokrati – það er ríki þar sem pólitísk völd eru skipulega notuð til auðgunnar á kostnað almennings – er nánast undantekningarlaust réttlætt með háværum orðum um hagkvæmni, sérfræðiþekkingu, stöðugleika og alþjóðlega samkeppnishæfni.

Nákvæmlega þetta gerðist á Íslandi þegar kvótakerfið var innleitt í lok áttunda og byrjun níunda áratugarins. Þá var þjóðinni talin trú um að þetta væri tímabundin, breytileg ráðstöfun til að vernda fiskistofna. Því var lofað að úthlutun skyldi fara eftir sögulegum veiðum og að þetta væri vísindalegt og skynsamlegt.

En hvað gerðist í raun þegar á hólminn var komið? Ríkið færði örfáum fjölskyldum og fyrirtækjum varanlegan, ævarandi eignarrétt yfir sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar – án þess að þjóðin fengi nokkurn tímann að samþykkja það né að fá sanngjarnt gjald í staðinn. Þessi sameiginlegu réttindi þjóðarinnar mátti skyndilega selja, leigja á okurprís og veðsetja í bönkum fyrir einkagróða.

Og þeir sem fengu þau voru í mörgum tilvikum alls ekki duglegustu sjómennirnir, heldur þeir sem stóðu næst flokksgæðingum og valdakerfinu á réttum tíma. Þetta er nákvæmlega sama uppskriftin og notuð hefur verið til að mynda ofurríkar elítur úr rændum ríkisauðlindum í vanþróuðustu ríkjum Afríku.

Afleiðingarnar eru ekki slys – þær eru kerfislægar

Talsmenn kerfisins halda áfram að dæla út áróðri um að kvótakerfið sé „einstakt og frábært“. Fiskurinn sé betri, bátarnir stærri og útflutningurinn meiri. En þessar glansandi tölur segja okkur ekki neitt um það hverjir fá arðinn af þessari framleiðsluaukningu. Það eru nefnilega ekki sjómennirnir sem standa vaktina í brælunni. Það eru ekki sjávarþorpin sem eiga allt sitt undir fisknum. Það eru eingöngu þeir sem eiga kvótann á tölvublöðum í Reykjavík og Garðabæ.

Samkvæmt gögnum Hagstofu Íslands og rannsóknum óháðra hagfræðinga hefur hlutfall launa af vergri landsframleiðslu í sjávarútvegi minnkað jafnt og þétt á sama tíma og hagnaður eigendanna hefur vaxið upp úr öllu valdi. Þorpin við sjávarsíðuna, sem reistu þetta samfélag upp úr fátækt á tuttugustu öld, eru mörg hver að hrynja eða breytast í tómar skeljar. Ungir Íslendingar á landsbyggðinni eiga enga framtíð í sinni heimabyggð nema þeir séu afkomendur réttrar ættar. Þetta er ekki óheppileg tilviljun; þetta er kerfislæg niðurstaða af pólitísku vali elítunnar. Auðurinn streymir upp, lífsbjörgin streymir niður, og á milli sitja pólitíkusar sem mæta í sjónvarpssal og dásama hagvöxtinn.

Hverfandi lýðræði og siðblinda fjölmiðla

Í heilbrigðu lýðræðissamfélagi eiga fjölmiðlar að vera sjálfstæðir og starfa sem varðhundar almennings. Á Íslandi er verulegur hluti helstu fjölmiðla beint eða óbeint í eigu eða undir hælnum á sömu hagsmunaaðilum og njóta mestu forréttindanna í kvótakerfinu. Málsgögn elítunnar keppast við að lýsa yfir furðu sinni á því að nokkur skuli setja út á þetta einstaka og frábæra eignaupptökukerfi þeirra.

Þegar þjóð getur ekki lengur fengið hlutlægar og heiðarlegar upplýsingar um eigin auðæfi í eigin fjölmiðlum, þá er lýðræðið orðið fáránleg leikmynd. Það blasir við að forystan í þessum miðlum og valdastofnunum er bókstaflega ekki lengur með fullu viti – hún er svo gegnumsýrð af eigin áróðri og valdahroka að siðferðisvitundin er algjörlega ónýt.

Fasteignamarkaðurinn sem blóðvöllur

Kvótakerfið er þekktasta dæmið en spillingarmynstrið og smitar út í allt. Á fasteignamarkaðnum sjáum við sömu óhugnanlegu þróunina. Lífeyrissjóðirnir, sem eiga að vera verndarsjóðir almennings, hafa ráðist inn á fasteignamarkaðinn sem keppinautar þess sama vinnandi fólks sem á peningana í sjóðunum.

Á sama tíma notar útgerðarelítan ofurauð sinn – sem hún fær í evrum og dollurum – til að kaupa upp fasteignafélög og lúxusvillur. Þeir geyma fjármuni sína erlendis en kaupa alla þjónustu í krónuhagkerfinu á hálfvirði. Á meðan situr vinnandi almenningur fastur í gildru Seðlabankans. Verðbólga og okurvextir halda heilli þjóð í skefjum og gíslingu.

Ungt fólk á ekki lengur raunhæfan möguleika á að kaupa húsnæði eða stofna heimili án þess að eiga ríka aðstandendur. Við erum komin á botninn og getum varla sokkið dýpra.

Það þarf uppskurð og uppgjör

Við höfum leyft okkur að vera svikin af fágaðri framsetningu. Þegar ránskerfi er klætt í hátíðlegt orðalag hagfræðinnar, þegar það er varið af siðlausum stjórnmálamönnum, og þegar þeir sem gagnrýna það eru útmálaðir sem vanvitar sem skilji ekki efnahagsmál – þá er auðvelt að missa sjónar á heildarmyndinni.

Er þetta virkilega hægt í samfélagi sem kennir sig við kristin gildi og norræna velferð? Svarið er nei. Það er ekkert norrænt við þetta. Þetta er frumstætt og heiðið kleptókrati í frjálsræðisbúningi.

Það þarf að hundahreinsa þetta kerfi og elítuna sem því stýrir. Það þarf að láta alla þessa rotnu hugmyndafræði og siðleysi laxera út úr íslensku samfélagi í eitt skipti fyrir öll. Við þurfum ekki tæknilegar málamiðlanir eða ný nefndarálit; við þurfum róttækan uppskurð og allsherjar siðferðislegt uppgjör.

Þann 29. ágúst næstkomandi gefst þjóðinni tækifæri til að brjóta þessa fákeppnisblokk á bak aftur. Við skulum mæta elítunni með sannleikann að vopni, afnema þessa spilltu lénshætti og tryggja að börnin okkar og barnabörn sem eiga að erfa þetta land, fái að alast upp í frjálsu, heilbrigðu og réttlátu samfélagi, byggt á siðferðisvitund og kristnu hugarfari en ekki bellibrögðum og svikum.

Sannleikurinn mun sigra, ef við þorum að segja hann upphátt.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.