Lífseigla gæskunnar

Í hröðum og flóknum nútíma, þar sem mælikvarðar á árangur og hamingju eru oft metnir út frá ytri viðurkenningu, standa ákveðin siðferðisleg stef eftir sem tímalausar áminningar. Veruleikinn sem flest okkar þekkja, en fæst þora að ræða opinskátt, er sá að heimurinn svarar gæsku okkar ekki alltaf með þakklæti. Samt sem áður er okkur uppálagt að halda áfram. Kjarninn í þessari lífssýn snýst um eitt lítið, en gríðarlega kraftmikið orð: Manngæska. Þetta orð brúar bilið á milli mannlegs breyskleika og æðri siðferðisvitundar. Það er hvatning til þess að láta viðbrögð eða vanþakklæti umhverfisins ekki stjórna okkar eigin innri áttavita. En hvernig tekst okkur að lifa eftir þessu þegar lífið gerist og fólk veldur okkur vonbrigðum?

Ein stærsta áskorunin í mannlegum samskiptum í dag er sú staðreynd að ef maður sýnir einlæga góðvild, á maður á hættu að vera sakaður um annarlegar hvatir. Við lifum á tímum þar sem tortryggni er nánast orðin að sjálfsvarnarviðbragði. Ef einhver gerir okkur greiða án tilefnis, byrjum við ósjálfrátt að leita að gildrunni og velta því fyrir okkur hvað manneskjan vilji, hvort hún sé að reyna að hagnast á okkur eða hvort þetta sé gert fyrir athygli. Þessi tortryggni á sér eðlilegar skýringar í heimi þar sem blekkingar og yfirborðskennd samskipti eru algeng. En afleiðingin er sú að hrein og tær góðvild verður fátíðari, einfaldlega vegna þess að fólk veigrar sér við að sýna hana af ótta við að vera dæmt. Að velja að vera góður samt sem áður krefst hugrekkis. Það þýðir að maður varpar frá sér óttanum við hvað öðrum finnst. Þegar við gerum gott án þess að krefjast þess að vera trúað eða lofað, þá rjúfum við vítahring tortryggninnar. Gæska sem er sýnd þrátt fyrir mótstöðu er öflugasta vopnið sem við eigum gegn kulda samfélagsins.

Það góða sem við gerum í dag gæti hæglega verið gleymt á morgun. Við erum flest hönnuð þannig að við leitum eftir skjótfenginni fullnægju og viðurkenningu. Við viljum að tekið sé eftir framlagi okkar, hvort sem það er í vinnunni, innan fjölskyldunnar eða í vinahópnum. En hvað gerist þegar enginn tekur eftir því, eða þegar maður eyðir orku í að hjálpa öðrum en fær varla þakkir fyrir? Hér reynir á muninn á ytri og innri hvatningu. Ef hvatinn á bak við verk okkar er eingöngu sá að fá klapp á bakið, þá breytist gæska okkar í viðskipti þar sem við erum að skipta á góðverki og athygli. Raunverulegt siðferðisgildi verka okkar liggur í verkinu sjálfu, ekki í bergmálinu sem það fær í samfélaginu. Að gera gott sem gleymist strax á morgun er endanlegur prófsteinn á það hvort okkur sé alvara.

Sú hugsun getur verið sligandi að ef maður er heiðarlegur og opinn, sé hætta á að fólk svíki mann eða nýti sér það. Það að sýna heiðarleika krefst varnarleysis. Margir sem hafa upplifað svik ákveða að breyta um stefnu; þeir byggja upp varnarmúra, loka sig af og hætta að treysta af ótta við að láta plata sig aftur. En með því að loka á heiðarleikann til að vernda okkur, missum við líka hæfileikann til að tengjast öðrum á dýpri nótum. Svik segja sögu um þann sem svíkur, ekki þann sem verður fyrir þeim. Á vegferð minni í gegnum sporin tólf uppgötvaði ég hve djúpt þessi sannleikur ristir. Þar lærði ég að ábyrgðin á mínum innri manni liggur hjá mér, og að það að velja kærleikann og heiðarleikann má aldrei rugla saman við meðvirkni eða sjálfseyðingu. Tólf spora starfið kenndi mér að seigla gæskunnar felst ekki í því að leyfa öðrum að ganga yfir mig, heldur í því að setja heilbrigð mörk úr kærleika til sjálfs sín á meðan maður neitar að láta neikvæða reynslu bitra sig. Að halda í heiðarleikann þrátt fyrir að hafa verið svikinn er ekki veikleikamerki, það er merki um ótrúlegan innri styrk og sýnir að maður neitar að láta aðra skilgreina hvers konar persónu maður hefur að geyma.

Af hverju eigum við svona erfitt með að fylgja þessum gildum? Svarið liggur í væntingum okkar. Við göngum inn í samskipti með meðvitaðar eða ómeðvitaðar væntingar um gagnkvæmni og búumst við því að ef við erum sanngjörn, þá séu aðrir sanngjarnir á móti. En raunveruleikinn er oft annar. Fólk er oft óskynsamlegt, sjálfhverft og upptekið af eigin hag. Þegar við áttum okkur á því, í takt við það sem sporin kenna okkur um vanmátt gagnvart öðrum og ábyrgð á eigin lífi, að hegðun fólks ræðst fyrst og fremst af þess eigin innra ástandi en er ekki endilega viðbragði við okkar gjörðum, þá losnar um ákveðið frelsi. Þetta frelsi felst í því að aftengja eigin hamingju frá viðbrögðum annarra. Þegar maður hættir að búast við því að heimurinn klappi manni lof í lófa fyrir að vera góð manneskja, hættir maður líka að verða vonsvikinn. Maður gerir gott einfaldlega vegna þess að það lýsir því hvers konar manneskja maður vill vera.

Þegar öllu er á botninn hvolft, þá er þetta ferðalag ekki á milli okkar og allra hinna. Það var það í raun alla tíð, eins og ég áttaði mig endanlega á í 12 spora vegferðinni. Hvort sem maður horfir á lífið út frá trúarlegum sjónarhóli eða einfaldlega út frá almennu siðferði og eigin samvisku, þá er lokauppgjörið alltaf innra með okkur. Þegar við leggjumst á koddann á kvöldin erum við ein með hugsunum okkar. Við getum ekki stjórnað því hvort vinnufélaginn hafi verið dónalegur, hvort makinn hafi gleymt að þakka okkur, eða hvort samfélagið sé ósanngjarnt. Það eina sem við berum ábyrgð á er hvernig við höfum brugðist við. Stóðum við við bakið á okkar eigin gildum og sýndum við kærleika þar sem hatri eða afskiptaleysi var sáð? Lífið er í raun ekki keppni eða samningaviðræður á milli þín og heimsins. Það er ferðalag þar sem þú ert stöðugt að mæta sjálfum þér og uppgjörið er alltaf innra með þér.

Það er auðvelt að vera góður þegar allir eru góðir við okkur og auðvelt að vera heiðarlegur þegar það borgar sig. En raunverulegt siðferðilegt gildi kemur fyrst í ljós þegar það kostar okkur eitthvað að halda í þessi gildi. Þetta er ákall um seiglu og hugrekki. Við eigum að halda áfram að vera ljós í myrkri, jafnvel þótt myrkrið reyni stundum að slökkva á okkur. Gæska, studd traustum innri mörkum, er ekki veikleiki heldur endanlegt merki um styrk. Næst þegar þér líður eins og það sem þú gerir skipti ekki máli, eða þegar þér finnst þú standa einn gegn ósanngjörnum heimi, mundu þá eftir reglunni: Manngæska.

Gefðu heiminum það besta sem þú átt, jafnvel þótt það verði aldrei nóg í augum annarra. Gerðu það fyrir sjálfan þig, fyrir samvisku þína og fyrir þann heim sem þú vilt búa í.

Höfundur er mannvinur og kennari