Stefnt að stjórn­leysi í ríkisfjármálunum

Það þarf ekki hagfræðimenntun til að átta sig á því að það er óskynsamlegt að lögfesta sjálfvirka aukningu ríkisútgjalda algjörlega óháð stöðu efnahagslífsins hverju sinni og getu ríkissjóðs til að standa undir útgjöldunum.

Engu að síður er nú til umfjöllunar á Alþingi frumvarp félags- og húsnæðismálaráðherra sem gerir nákvæmlega þetta, þ.e. tengir allra greiðslur almannatryggingakerfisins við launavísitölu, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag. Þetta er stór mál, enda væru þessar greiðslur, sem nema nú um 20% fjárlaga, þá komnar á sjálfstýringu með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Jafn ótrúlegt og það kann að hljóma þá er þetta tilgangurinn; að binda hendur ríkissjóðs með ósjálfbærum og sjálfvirkum útgjaldavexti óháð stöðu efnahagsmála hverju sinni.

Til að byrja með er áætlað að hækkunin nái til yfir 60 þúsund einstaklinga og kosti 5 milljarða króna árlega, en sú tala getur sveiflast mikið á milli ára og orðið „mun meiri“ svo vitnað sé til frumvarpsins sjálfs. Eru þá ótalin áhrif á önnur útgjöld ríkissjóðs, en atvinnuleysisbætur hafa til að mynda oftast tekið sömu hækkunum og greiðslur almannatrygginga.

Varnaðarorð koma víða að

Þetta sjáum og vitum við í Sjálfstæðisflokknum, en líka stærstu samtök atvinnurekenda, launafólks og sérfræðingar fjármálaráðuneytis Daða Más Kristóferssonar sem hafa í umsögnum sínum varað við því að frumvarpið geti „aukið hættu á halla og skuldasöfnun“, dragi úr „möguleikum stjórnvalda til að bregðast við efnahagssveiflum“ og ógni „sjálfbærni ríkissjóðs til lengri tíma þar sem framtíðargjöld aukast sjálfkrafa án þess að tekjur fylgi eftir eða mat fari fram á heildaráhrifum“.

Í umsögn fjármálaráðs, sem starfar sjálfstætt samkvæmt lögum um opinber fjármál og er ætlað að tryggja að fram fari hlutlægt mat á stefnumörkun stjórnmála í opinberum fjármálum, er sérstaklega varað við málinu. Fjármálaráð getur þess að hér sé „um grundvallarbreytingu á fjármögnun almannatryggingakerfisins að ræða og ætla má að hún geti haft veruleg áhrif á sjálfbærni opinberra fjármála til framtíðar.“ Þá bendir fjármálaráð réttilega á að vísitölutengingar ríkisútgjalda geri baráttu við verðbólgu erfiðara en ella. Ósjálfbærar launahækkanir hafa lengi staðið íslensku efnahagslífi fyrir þrifum og með lögfestingunni væri verið að dreifa áhrifum þeirra á stóran hluta ríkisfjármálanna, þvert á yfirlýsta stefnu forsætisráðherra.

Lagabreytingar ekki þörf til að vænka hag bótaþega

Það sætir ekki sérstakri furðu minni að Flokkur fólksins skuli beita sér fyrir málinu - út á það voru þau kosin. Undirrituðum finnst hins vegar óskiljanlegt að Samfylkingin og Viðreisn, undir forystu tveggja hámenntaðra hagfræðinga skuli ætla að hleypa málinu í gegn. Hingað til hefur engum ábyrgum stjórnmálaflokki dottið þetta í hug.

Þessi aðför að sjálfbærni ríkisfjármálanna er því í boði Viðreisnar og Samfylkingarinnar. Í stað þess að ná stjórn á ríkisfjármálunum eins og forsætisráðherra sagðist ætla að gera, er stefnt að stjórnleysi þeirra.

Þetta er líka algjörlega að ófyrirsynju. Það eru engin rök fyrir því að lögfesta reglu sem þessa ef traust væri innan ríkistjórnarinnar um að gera það sem hún segist ætla að gera: að útrýma fátækt og lyfta greiðslum til tekjulægstu hópanna. Sem fyrr væri ríkisstjórninni fullkomlega frjálst að hækka þessar greiðslur í samræmi við það sem efnahagsaðstæður leyfa. Það hefur enda verið stefna stjórnvalda hingað til og hafa greiðslur almannatryggingakerfisins hækkað tvöfalt á við verðlag frá aldamótum og 18% meira en laun.

Til viðbótar við bein áhrif til hækkunar á stórum hluta ríkisfjármálanna mun breytingin einnig hafa áhrif á vinnumarkaðinn og atvinnuþátttöku, því með frumvarpinu er dregið úr hvata fólks til að taka þátt á vinnumarkaði samanborið við að þiggja bætur.

Kjör vinnandi fólks munu smám saman rýrna

Í því sambandi hefur fjármálaráð bent á að „það er ekkert gólf fyrir launahækkanir fólks á vinnumarkaði sambærilegt við það sem nú er lagt til að verði lagt undir hækkanir greiðslna almannatrygginga.“ Þetta þýðir að kjör vinnandi fólks sem standa undir bótakerfinu með skattgreiðslum sínum munu smám saman rýrna samanborið við þá sem reiða sig á vinnu þeirra sér til framfærslu. Það má aldrei verða svo á Íslandi að það borgi sig ekki að vinna.

Því þegar öllu er á botninn hvolft eru það sjálfbær og stöðug ríkisfjármál, lágir skattar og frelsi til athafna sem ýtir undir öflugun vinnumarkað. Verðmætasköpun hans er forsenda lífskjara allra í samfélaginu – líka þeirra sem þurfa að reiða sig á almannatryggingakerfið sér til framfærslu.

Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins og situr í velferðarnefnd Alþingis.