Mikil­vægi málumhverfis í leik­skólum

Eins og fram kom í frétt á Vísi í gær ná um 10 prósent stöðugilda starfsfólks á leikskólum landsins ekki viðmiðum um meðalhæfni í íslensku. Þá eru rúmlega 20 prósent starfsmanna innflytjendur. Erlent starfsfólk hefur að miklu leyti verið mikilvægur hlekkur í að leysa langvarandi mönnunarvanda leikskólanna en hvaða áhrif mun það hafa á komandi kynslóðir ef íslenskt málumhverfi er ekki til staðar fyrir okkar allra minnsta fólk?

Það er vel þekkt í málvísindum að fyrstu ár lífsins eru lykilatriði í máltöku. Rannsóknir fræðimanna á borð við Eric Lenneberg, Noam Chomsky og fleiri hafa bent á að máltökuskeiðið - tímabil þegar heili barna er sérstaklega móttækilegur fyrir tungumáli - nær frá fæðingu og fram yfir sex til sjö ára aldur. Á þessum tíma tileinka börn sér málkerfi með ótrúlegum hraða og ná valdi á hljóðum, orðaforða, málfræði og setningagerð einungis með því að heyra og nota málið í daglegu lífi.

Leikskólaaldur fellur því beint innan þessa viðkvæma og ómetanlega þroskatímabils. Því skiptir máli að börn séu á þessum árum umlukin ríkulegu og meðvituðu málumhverfi þar sem þau heyra fjölbreytta og rétta íslensku.

Leikskólinn sem helsti málfarslegi vettvangur barna

Staðreyndin er sú að stór hluti ungra barna ver fleiri vökustundum í leikskóla en heima hjá sér. Af þeim sökum er leikskólinn ekki aðeins staður umönnunar og félagsmótunar heldur eitt helsta tungumálaumhverfi barna á máltökuskeiði. Þar skapast tækifæri til samskipta, leikja og málörvunar.

Ef ekki er tryggt að leikskólabörn heyri skýra, rétta og markvissa íslensku getur það haft áhrif á orðaforða, lesskilning, sjálfstraust í tjáningu og námsárangur síðar á skólagöngunni. Tungumálið er grunnur allrar menntunar, og því er ekki um aukaatriði að ræða heldur forsendu fyrir jafnri samfélagsþátttöku.

Börn innflytjenda: Þegar leikskólinn verður aðaluppspretta málsins

Áhrifin verða enn skýrari þegar litið er til barna sem alast upp á heimilum þar sem íslenska er ekki töluð. Fyrir þau er leikskólinn oft eina íslenska málumhverfið sem þau hafa. Ef það umhverfi er ekki sterkt, fjölbreytt og málfræðilega rétt getur það haft áhrif á möguleika þeirra til að ná tökum á tungumálinu á sama hraða og jafnaldrar þeirra.

Máltaka er félagsleg, hún gerist í samskiptum. Börn læra ekki tungumál með því að heyra brotakennda eða ófullnægjandi máltilburði. Þau þurfa ríka málnotkun, fyrirmyndir og örvun.

Tungumálið sem lykill framtíðarmöguleika

Íslenskan er ekki aðeins samskiptatæki heldur lykill að menntun, þátttöku í samfélaginu og framtíðartækifærum barna á Íslandi, hvort sem þau eru fædd hér eða hafa flust hingað.

Ef við viljum tryggja að íslenskan lifi, dafni og sé aðgengileg öllum sem búa hér, þá þurfa leikskólar að vera mállega sterk rými með starfsfólk sem hefur fullnægjandi tungumálakunnáttu til að leiða málþroska barna á þessum mikilvægu mótunarárum.

Samfélagslegt viðvörunarmerki

Það að um 10 prósent leikskólastarfsfólks nái ekki meðalhæfni í íslensku er ekki aðeins tölfræðileg staðreynd, það er samfélagslegt viðvörunarmerki. Á máltökuskeiði barna er ómetanlegt að þau heyri gott mál, fái tækifæri til að nota það og upplifi íslensku sem lifandi hluta af daglegu lífi.

Ef við stöndum ekki vörð um íslenskt málumhverfi barna, sérstaklega í leikskólum, stöndum við ekki einungis frammi fyrir málvanda heldur félagslegum, menningarlegum og jafnvel lýðræðislegum vanda til framtíðar.

Höfundur er foreldrafræðingur og uppeldisráðgjafi.