Frænd­hyggja í ís­lenskum stjórn­málum

Ísland, þekkt fyrir stórkostlegt landslag og líflega menningu, hefur einstakt félagslegt og pólitískt landslag. Með næstum 400.000 íbúa hefur eyþjóðin í gegnum tíðina einkennst af nánum samfélögum og sterkum skyldleikaböndum. Þessi grein fjallar um áhrif skyldleika í íslenskum stjórnmálum og samfélagi og kannar hvernig algengi fjölskyldutengsla hefur haft áhrif á íslenskt samfélag, eins og leigu og húsnæðismarkaðinn, velferðarkerfið, almennings samgöngur, heilbrigðiskerfið, og atvinnulífið. Auk þess er kafað ofan í mögulegan ávinning fjölbreytilegra íbúa og áhrif þess á framtíð íslenskra stjórnmála.

Erfðatengslin, frændhyggja í stjórnmálum og atvinnulífið

Íslendingar eru oft nefndir ein stór stórfjölskylda og það er vísindalegur grundvöllur fyrir þessari fullyrðingu. Vegna einangrunar eyjarinnar hefur íbúafjöldinn haldist tiltölulega einsleitur, sem leiðir til mikillar skyldleika meðal Íslendinga. Erfðafræðilegar rannsóknir hafa leitt í ljós að umtalsverður hluti íbúanna á sameiginlega ættir, þar sem töluverður fjöldi einstaklinga hefur auðþekkjanleg tengsl innan fimm kynslóða. Þó að þessi erfðafræðilega nálægð ýti undir samfélag og samstöðu vekur hún einnig spurningar um hugsanleg áhrif þessara fjölskyldutengsla á íslensk stjórnmál. Áhrif frændsemi í íslenskum stjórnmálum ná út fyrir sameiginleg gen og koma fram í formi frændhyggja. Það er mjög algengt að stjórnmálamenn ráði ættingja og vini í ýmis störf innan stjórnsýslu sinna sem hefur bein áhrif á okkar samfélag eða selji pabba og vinum ríkiseign eins og frægt er orðið. Þessi venja hefur leitt til áhyggja um ívilnun og möguleika á ákvarðanatöku byggðri á frændhyggju, sem leiðir til hagsmunagæslu í íslenskum stjórnmálum, sem hefur haft áhrif á heildarframfarir og þróun þjóðarinnar. Gagnrýnendur halda því fram að offramboð tiltekinna fjölskyldna og félagslegra neta hafi takmarkað tækifæri annarra til að leggja sitt af mörkum til að hafa áhrif á samfélagið. Frændhyggja hefur valdið stíflu í kerfinu sem hefur áhrif á málaflokka sem eru mikilvægir fyrir innviða og samfélagslega þróun, svo sem betri almenningssamgöngur, heilbrigðisþjónustu, leigu og húsnæðismarkaðurinn, húsnæðisuppbyggingu og velferðarkerfið, og leiðir líka til brasks fjölskyldu og vina á lóðum, fasteignum og ríkiseignum, ásamt allskonar spillingu eins og Lindarhvolsmálið sem er skólabókardæmi um frændhyggju og spillingu.

Eitt svæði sem frændhyggja hefur líka verulega áhrif er atvinnulífið, þar sem stundum er ráðið í stöður út frá persónulegum tengslum eða tenging við stjórnmálaflokka frekar en hæfni. Þessi iðkun getur skapað ójafnan leikvöll. Gagnrýnendur halda því einnig fram að frændhyggja geti kæft nýsköpun og hindrað framfarir.

Gott dæmi um frændhyggju er sjávarútvegurinn og kvótakerfið

Auk áhrifa sinna á stjórnmál og samfélag hefur frændhyggja einnig átt stóran þátt í mótun sjávarútvegs á Íslandi. Ríkuleg fiskimið landsins hafa lengi verið lífsnauðsynleg tekjulind og lífsnauðsyn fyrir íbúa landsins. Samþjöppun veiðiheimilda og hagnaður fárra útvalinna ættingja og vina í kjölfarið á stjórnmálasviðinu hefur hins vegar valdið áhyggjum um jöfnuð og sanngjarnan aðgang að þessari sameiginlegu auðlind.

Í tímans rás hefur fáum aðstandendum með pólitísk tengsl tekist að treysta eignarhald og yfirráð yfir ýmsum þáttum sjávarútvegs. Þessi samþjöppun valds hefur leitt til þess að nokkrir einstaklingar eða fyrirtæki hafa umtalsverða veiðikvóta, leyfi og aðgang að fiskimiðum á meðan meirihluti landsmanna hefur takmarkaða eða enga afskipti af þessari atvinnugrein. Slík einokun hefur leitt til ójafnvægis í dreifingu auðs og takmarkaða möguleika annarra til að taka þátt í sjávarútvegi. Samþjöppun sjávarútvegstengdra eigna í höndum valinna aðstandenda innan stjórnmálastéttarinnar hefur víðtæk áhrif á íslenskt samfélag. Útilokun margra frá þátttöku í greininni sviptir þá ekki aðeins efnahagslegum tækifærum heldur styrkir einnig félagslegan og efnahagslegan ójöfnuð. Gróðinn sem myndast af sameign Íslands, sem ætti að nýtast samfélaginu öllu, nýtur óhóflega fárra forréttinda, sem stuðlar að gífurlegri stéttaskiptingu og réttindaleysi.

Þess vegna er brýnt að við losum okkur úr þessum frændhyggju köngulóarvef sem hefur umvafið íslenska þjóð í allt of mörg ár, þar sem stjórnmálamenn hafa misst tökin og peningaöflin eru allsráðandi.

Fjölbreyttari raddir fá brátt að heyrast í kosningum í komandi framtíð

Eftir því sem Ísland verður fjölbreyttara með auknum fjölda innflytjenda sem verða hluti af samfélaginu, er í farvatninu möguleiki á breytingum í íslenskum stjórnmálum og samfélagi, sem mun vonandi skila sér í framförum á mörgum sviðum. Koma nýrra Íslendinga hefur í för með sér fersk sjónarmið, reynslu og hugmyndir sem geta auðgað pólitíska umræðu og ákvarðanatöku. Með fjölbreyttara þýði mun genasafnið blandast meira, dregur úr algengi náinna fjölskyldutengsla og ögrar hugsanlega áhrifum frændhyggja í íslenskum stjórnmálum.

Framtíð með meiri fjölbreytni í íslenskum stjórnmálum býður upp á marga kosti. Það ýtir undir fjölbreyttari raddir og sjónarmið og tryggir víðtækari skilning á samfélagsmálum, svo sem betri almenningssamgöngur, leigu og húsnæðismarkað, heilbrigðiskerfið og velferðarkerfið og nýsköpun bæði í opinbera og einkageiranum. Það gerir ráð fyrir innlimun jaðarsettra samfélaga og eflir tilfinningu um að tilheyra ólíkum hópum. Auk þess getur fjölbreytileiki leitt til innleiðingar stefnu sem tekur á þörfum og væntingum allra borgara, sem eykur enn frekar félagslega samheldni og jafnrétti.

Frændatengsl og frændhyggja hafa lengi átt þátt í að móta íslensk stjórnmál og samfélag. Þó að samhent eðli íslenskra samfélaga hafi ýtt undir samstöðu, hefur það einnig vakið áhyggjur af hugsanlegum göllum frændhyggja. Hins vegar, með aukningu nýrra Íslendinga og fjölbreyttari íbúafjölda, gefur framtíð íslenskra stjórnmála fyrirheit um meira lýðræði og gagnsæi. Með því að tileinka sér fjölbreytileika og slíta sig frá áhrifum fjölskyldutengsla, peningaafla, íhaldssemi og einhæfar genablöndun getur Ísland komist áfram sem samfélag sem metur jöfn tækifæri og sameiginlegan styrk íbúa sinna.

Höfundur er í stjórn Ungra Pírata.