Kynheilbrigði ung­menna með öðru­vísi taugaþroska

Kynheilbrigði er mikilvægur þáttur í lífi hvers og eins og hluti af almennu heilbrigði. Rannsóknir sýna að börn og ungmenni með öðruvísi taugaþroska eru allt að fjórum sinnum líklegri til að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi heldur en jafnaldrar þeirra sem fylgja dæmigerðu þroskaferli. Birtingamyndir og einkenni fjölbreytts taugaþroska eru margskonar en hér á eftir er einkum átt við taugafjölbreytta einstaklinga, taugaþroska sem vísar meðal annars til þroskahamlaðra ungmenna með eða án einhverfu. Kynfræðsla er mikilvæg fyrir öll ungmenni en í ljósi þessarar áhættu ætti hún að vera í meiri forgangi fyrir ungmenni með öðruvísi taugaþroska. Þessi hópur er stundum berskjaldaður þegar kemur að því að lesa í aðstæður, skilgreina hugtök, tjá vilja sinn og þekkja inn á sín eigin mörk og mörk annarra.

Því miður er víða pottur brotinn í kynfræðslu á grunn- og framhaldskólastiginu hér á landi fyrir þennan hóp ungmenna. Vissulega eru sumir skólar að standa sig prýðilega hvað þetta varðar en það er ekki nóg, það þurfa allar skólastofnanir sem bera ábyrgð á menntun þessara barna að standa sig vel.

Ný tækni með auknu aðgengi að vafasömum upplýsingum, jafnvel klámi reynst sérstaklega flókin fyrir þennan hóp sem eiga sum erfitt með að lesa í aðstæður og samskipti. Hvað er í lagi og hvað ekki? Hvað þarf að varast? Í hverju felast hætturnar t.d. í textaskilaboðum á samfélagsmiðlum? Allar þessar tækninýjungar sem verið er að bjóða upp á í símum og með tölvutækni geta skaðað kynheilbrigði og velferð ungmenna almennt en ekki síst þeirra sem eru berskjölduð vegna fötlunar sinnar. Þörfin hefur aldrei verið meiri en nú ekki síst í ljósi allra þeirra tækniframfara sem átt hafa sér stað á undanförnum áratug.

Helstu aðferðirnar til að stuðla að því að kynverund barna og unglinga þroskist með eðlilegum hætti eru forvarnir. Tryggja þarf sérstaklega að þessi hópur fái nægilega kynfræðslu sem og þjálfun og tækifæri til að læra um atriði sem varða kynheilbrigði almennt til að hægt sé að stuðla að auknu sjálfstæði og velferð þessara ungmenna. Foreldrar bera lykilábyrgðina á að veita börnum sínum kynfræðslu. Hins vegar getur það stundum verið flókið vegna ýmissa áskorana sem tengjast taugaþroska barnsins. Það er sjaldnast á færi foreldris að geta borið þessa ábyrgð eitt þegar huga þarf að allskonar íhlutunarleiðum og séraðlöguðu námsefni til að mæta þörfum ungmenna á þessu sviði. Hér er mikilvægt að stuðningskerfið virki og heimili og skóli vinni saman.

Rannsóknir sýna að ungmenni og fullorðið fólk með fjölbreyttan taugaþroska eru líklegri en aðrir til að sýna hegðun sem er ekki viðeigandi á almannafæri. Oft má rekja þessa hegðun beint til þess að viðkomandi hefur ekki hlotið næga kynfræðslu, eða t.d. fræðslu um ólíkar tegundir sambanda og mörk í samskiptum.

Kynþroskaárin valda foreldrum þessara barna oft áhyggjum, það er meðal annars hvernig börn þeirra nái að takast á við allar þær líkamlegu og andlegu breytingar sem fylgja þessu þroskaskeiði. Að þau læri að tileinka sér færni sem þau þurfa til að geta borið ábyrgð á eigin hegðun, sett mörk og átt innihaldsríkt og farsælt líf. Rannsóknir sýna jafnframt að fagaðilar og stuðningsaðilum finnst stundum flókið að kenna þessum

hópi kynfræðslu. Það skiptir máli að til sé sérhæft námsefni sem auðvelt er að nýta með áþreifanlegum dæmum og nemandinn fái tækifæri til að æfa sig.

Dr. Kathryn Pedgrift sálfræðingur og samstarfsfólk hennar hafa þróað einstakt og gagnreynt kynfræðsluefni Relationships Decoded for Adolescents, eða Sambönd og samskipti fyrir ungmenni með öðruvísi taugaþroska. Efnið fjallar meðal annars um ólíkar tegundir sambanda, samskipti, mörk og öryggi. Það er sett fram á aðgengilegan hátt fyrir kennslu og inniheldur einnig efni sem nýtist foreldrum.

Ráðgjafar- og greiningarstöð býður upp einstakan viðburð þar sem höfundar kynna námsefnið mánudaginn 5. október, fyrir foreldrum, aðstandendum og fagfólki. Þriðjudaginn 6. október sjá höfundar um þjálfun fyrir fagfólk sem vill nýta efnið í starfi. Skráningu lýkur 1. október. Nánari upplýsingar og skráning eru á vef Ráðgjafar- og greiningarstöðvar.

Höfundur er félagsráðgjafi á Ráðgjafar- og greiningarstöð.