Hvaða á­kvæði lækna­samningsins voru mis­tök?

Íslenskt heilbrigðiskerfi glímir við langvarandi læknaskort. Helstu markmið nýs kjarasamnings Læknafélags Íslands og ríkisins, sem náðist í lok nóvember 2024, voru að gera Ísland samkeppnishæfara um lækna til að tryggja íbúum landsins betra aðgengi að læknisþjónustu. Því kemur á óvart þegar þessi kjarasamningur er nú ítrekað nefndur sem hluti af verðbólguvandanum.

Þetta kom síðast fram í máli Kristrúnar Frostadóttur forsætisráðherra í lok síðustu viku. Erfitt er að skilja orð forsætisráðherra öðruvísi en svo að hún sé ekki sátt við þennan kjarasamning. Segir hann gerðan tveimur dögum fyrir síðustu kosningar og því ekki á ábyrgð núverandi ríkisstjórnar.

Ég myndi gjarnan vilja vita hvaða ákvæði kjarasamningsins ríkisstjórnin telur að hefðu átt að vera öðruvísi. Sérstaklega þar sem ég tel að um tímamótasamning sé að ræða, sem ætti að laða lækna til landsins, eitthvað sem samfélagið þarf sárlega á að halda og stjórnvöld ættu að vera stolt af að koma til leiðar.

Er vandinn stytting vinnuviku lækna niður í 36 klukkutíma eða mögulega ný innleitt viðbragðsvaktafrí?

Stytting vinnuviku lækna er án efa dýrasta aðgerð samningsins, enda er fjöldi lækna víða langt í frá í takt við þörf fyrir þjónustu og því hefur kostnaður við yfirvinnu aukist eftir að styttingin gekk í gildi. Í samningaviðræðunum voru ýmsar leiðir ræddar til að bregðast við áhrifum fyrirliggjandi „mönnunargats“ á kostnað við samninginn og nauðsyn þess að fjölga læknum með öllum ráðum til að draga til lengri tíma úr yfivinnu sem mönnunargatið augljóslega myndi valda. Auðsýnt var að ekki myndi fjölga í læknahópnum á einni nóttu þótt samningurinn hefði verið undirritaður. Ríkinu hlýtur að hafa verið ljóst að yfirvinnukostnaður vegna mönnunargatsins yrði töluverður á meðan verið væri að leysa mönnunarvanda lækna.

Settur var á fót hópur innan heilbrigðisráðuneytisins með það hlutverk að kortleggja læknaskortinn og ráðast í aðgerðir til að bregðast við honum. Sú vinna fór ágætlega af stað, en hefur því miður legið í láginni undanfarið. Miðað við hversu mikið er gert úr kostnaði við umræddan samning ættu viðbrögð við fyrirliggjandi læknaskorti að vera algjört forgangsmál hjá stjórnvöldum.

Ég hef enga trú á því að ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur vilji að læknar séu eina heilbrigðsstéttin með 40 klukkustunda vinnuviku. Aðrar heilbrigðisstéttir hafa þegar fengið styttingu vinnuvikunnar. Það er því erfitt að rökstyðja hvers vegna læknar ættu einir heilbrigðisstétta að standa utan hennar.

Það má sjálfsagt ræða um það hvort að stytting vinnuvikunnar í 36 klukkustundir hafi verið skynsamlegt skref í heilbrigðisgeiranum, sem glímir við skort á fagfólki í mörgum stéttum. En skrefið var tekið og þar af leiðandi augljóst að engin sanngirni var í því að halda læknum utan við ávinninginn sem í styttingunni felst, eins og reyndar var raunin árum saman fram að þessum samningi.

Hinn liðurinn sem reynst hefur dýr í samningnum eru svo kölluð viðbragðsvaktafrí, þ.e. að nú ávinna læknar sem sinna reglulega bráðaviðbragði á bakvöktum sér inn 10 mínútur í frí fyrir hverja klukkustund á bakvakt. Flestir þessara lækna sinna framlínuvöktum utan höfuðborgarsvæðisins og þurfa að vera reiðubúnir að veita lífsbjargandi meðferð fyrirvaralaust. Það veldur því að þessari tegund bakvaktar fylgir mjög mikil binding. Sumir þessara lækna hafa fundið sig knúna til að haga búsetu sinni með þeim hætti að þeir séu ávallt nálægt starfsstöð sinni svo viðbragðstíminn sé sem stystur á vaktinni. Þetta er fámennur hópur sem hefur búið við mikið álag og bindingu um árabil og þótti þessi breyting sanngjörn og í takt við hugmyndafræði samningsins: Að auka jafnvægi vinnu og einkalífs.

Ég hef heldur enga trú á að ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur vilji viðhalda kerfi sem bindur lækna á mjög krefjandi bakvöktum, þar sem sami læknir sinnir bakvöktum, stundum vikum eða jafnvel mánuðum saman án hlés, án þess að neitt frí ávinnist á móti til endurheimtar.

Ég lýsi því eftir sýn núverandi stjórnvalda á kjarasamning lækna frá 2024 og hvaða atriði í þeim hefðu mátt missa sín. Eins kalla ég eftir því að ríkið fullfjármagni þennan kjarasamning. Það hefur því miður ekki enn verið gert – með tilheyrandi rekstrarvanda víða um land, bæði í opinbera kerfinu og í þeim hluta kerfisins sem er í samningssambandi við Sjúkratryggingar Íslands.

Það er erfitt að fá það til að koma heim og saman að læknasamningurinn sé talinn uppspretta verðbólgu en á sama tíma berist fregnir af því, m.a. frá Landspítala, að halli sé á rekstrinum því að læknasamningurinn hafi af ríkisins hálfu ekki verið að fullu bættur.

Ef stjórnvöld telja að einhverjir þættir kjarasamnings Læknafélags Íslands og ríkisins hafi verið mistök þá eiga þau að segja það skýrt. Óháð því þá ber þeim að standa með þeim kjarasamningi sem ríkið gerði og undirritaði og tryggja að hann sé að fullu fjármagnaður. Annað grefur undan trúverðugleika ríkisins sem vinnuveitanda og gagnaðila í kjaraviðræðum.

Höfundur er formaður Læknafélags Íslands.