Þetta er fyrri grein af tveimur um samskipti, orðræðu og framkomu í samfélaginu. Hér er fjallað almennt um hvernig framkoma fólks í áhrifastöðu hefur áhrif á trúverðugleika, traust og sameiginlega dómgreind - sem eru meðal mikilvægustu forsenda þess að samfélag geti tekið upplýstar ákvarðanir.

Greinin fjallar því ekki um Evrópusambandið eða önnur einstök stjórnmálamál sem slík. Hún leitast við að skýra hvers vegna fólk finnur stundum að eitthvað stemmir ekki í samskiptum löngu áður en það getur sett þá tilfinningu í orð. Í síðari greininni verður þessari greiningu síðan beitt á umræðuna um áframhald viðræðna Íslands við Evrópusambandið sem dæmi um það hvernig sömu samskiptalögmál birtast í opinberri umræðu og lýðræðislegri ákvarðanatöku.

Svona glatast trúverðugleikinn

Fullur trúverðugleiki glatast sjaldnast í einni yfirlýsingu. Hann hverfur í litlum augnablikum.

Oft er fjallað um algjöra félagslega og vitsmunalega afhjúpun - en sjaldnar um það augnablik þegar einstaklingur eyðileggur eigin trúverðugleika með framkomu sinni. Stundum verður útkoman jafnvel afhjúpun sem viðkomandi gerir sér sjálfur ekki grein fyrir.

Fólk finnur oft að eitthvað stemmir áður en það getur útskýrt hvers vegna. Sú tilfinning verður ekki til af engu. Í boðskiptafræði er löngu þekkt að mannsheilinn metur ekki aðeins innihald skilaboða heldur einnig framkomu, raddblæ, valdastöðu og trúverðugleika þess sem talar. Þess vegna eru þeir sem gegna áhrifastöðu metnir eftir öðrum mælikvarða en þeir sem fara ekki með sambærileg samfélagsleg áhrif.

Þegar hrokinn talar

Þegar einstaklingur í áhrifastöðu talar niður til annarra af hrokafullri ofurvissu sendir hann jafnframt skilaboð um sjálfan sig. Slík framkoma getur bent til takmarkaðrar sjálfsgagnrýni, lakari dómgreindar, minni þekkingar eða minna öryggis í eigin málstað en orðspor viðkomandi gaf áður tilefni til að ætla. Hegðunin verður þannig hluti af skilaboðunum.

Yfirlætisleg framkoma - hvort sem hún beinist að konum eða körlum - er því ekki aðeins samskiptalega óheppileg. Hún grefur undan gagnkvæmri virðingu, dregur úr trausti og veikir forsendur uppbyggilegs samtals. Þegar hún byggist jafnframt á meðvituðum ósannindum verður hún einnig siðferðilega ámælisverð.

Þegar orðræðan tekur yfir

Þessi lögmál eiga ekki aðeins við í samskiptum einstaklinga. Þau birtast einnig í opinberri umræðu og þar með í sjálfu lýðræðinu.

Í opinberri umræðu geta orðræðutækni og kappræðuhæfni orðið það áhrifamiklar að þær skyggja á sjálft viðfangsefnið. Sá sem hefur áralanga þjálfun í rökræðum býr yfir augljósu forskoti gagnvart almennum kjósanda sem hvorki hefur sömu þjálfun né tíma til að greina í rauntíma hverja forsendu, hverja rökvillu og hvert orðræðubragð. Þá skapast sú hætta að sigur í orðræðunni fari smám saman að skipta meira máli en sameiginleg leit að sannleikanum.

Hvort sem barist er fyrir jái eða neii ráðast áhrif áróðurs og undirróðurs sjaldnast af því hver hefur rétt fyrir sér heldur hver nær fyrstur og best að móta tilfinningar fólks. Þar reynir á siðgæði hvers og eins, enda eru áhrif tilfinninga á dómgreind oft vanmetin.

Þegar það gerist verða samskiptin sjálf hluti af vandanum.

Trúverðugleiki er ein af mikilvægustu forsendum trausts. Traust er aftur forsenda þess að fólk sé reiðubúið að hlusta hvert á annað. Án slíks trausts veikist samtalið. Þegar samtalið veikist minnkar jafnframt getasamfélagsins til að mynda sameiginlega dómgreind. Þar með veikjast einnig forsendur lýðræðislegrar ákvarðanatöku.

Í raun fjalla þessar tvær greinar um forsendur upplýstrar ákvarðanatöku. Þar eru samskipti verkfærið, traust skilyrðið, sameiginleg dómgreind ferlið og upplýst ákvörðun afleiðingin.

Í þessari fyrri grein var fjallað um hvernig trúverðugleiki, traust og samtal verða til eða glatast í mannlegum samskiptum og hvers vegna þau eru meðal mikilvægustu forsenda lýðræðislegrar ákvarðanatöku. Í næstu grein, hér að neðan, verður þessari greiningu beitt á eitt umdeildasta samfélagsmál samtímans.

Má banna samtalið?

Spurningin kann að hljóma öfgakennd. Ef samtal er grunnforsenda lýðræðis vaknar eðlilega spurningin hvort yfirleitt sé hægt að réttlæta að hafna því áður en niðurstöður samtalsins liggja fyrir. Þar kemur eitt umdeildasta samfélagsmál samtímans til sögunnar.

Samtal, í hvaða mynd sem það birtist, er ein af grunnforsendum mannlegs samfélags. Með samtali lærir fólk hvert af öðru, prófar eigin orðun og hugmyndir, leiðréttir ranghugmyndir og öðlast dýpri skilning. Að hafna samtalinu fyrir fram er því ekki aðeins höfnun á tiltekinni skoðun heldur einnig á þeirri aðferð sem í gegnum aldir hefur stuðlað að þekkingu, öryggi og framþróun samfélaga.

Dæmið úr íslenskri umræðu

Þessi almennu lögmál birtast skýrt í umræðunni um áframhald viðræðna Íslands við Evrópusambandið.

Hvers vegna tala sumir um frelsi og lýðræði en leggjast jafnframt gegn því að þjóðin fái sjálf að ákveða hvort halda eigi áfram viðræðum?

Það er erfitt að samræma slíka afstöðu þeim lýðræðisgildum sem hún segist byggja á. Ef traust er forsenda lýðræðis hlýtur traust til kjósenda einnig að vera hluti af þeirri hugsun. Að óttast niðurstöðu lýðræðislegrar ákvörðunar er ekki hið sama og að verja lýðræðið.

Viðræður fela ekki í sér aðild að Evrópusambandinu. Þær fela í sér að afla upplýsinga, kanna valkosti, ræða hagsmuni Íslands og afla þekkingar áður en endanleg ákvörðun er tekin um að taka sæti við borðið meðal fullvalda evrópskra ríkja þar sem rædd eru málefni sem hafa áhrif á Ísland. Hvort slíkt ferli leiðir síðar til aðildar eða ekki er síðan sjálfstæð ákvörðun þjóðarinnar.

Á að kjósa um upplýsingar?

Þegar litið er á samtal sem grunnforsendu lýðræðis vaknar athyglisverð spurning.

Á yfirleitt að greiða atkvæði um hvort þjóð megi afla upplýsinga og ræða við aðra áður en hún tekur ákvörðun?

Í sjálfu sér ætti það vart að vera álitamál. Samtal er ekki niðurstaða heldur forsenda upplýstrar niðurstöðu.

Þá vaknar enn stærri spurning.

Er litið á Ísland sem eitt samfélag þar sem hagsmunir alls almennings skipta máli eða sem safn af afmörkuðum eiginhagsmunahópum sem verja fyrst og fremst eigin stöðu?

Þangað til orðin missa gildi sitt

Þegar orðræða verður í vaxandi mæli valdboðandi og frekjuleg og sífellt minna byggð á virðingu fyrir dómgreind almennings byrjar fólk að finna að eitthvað stemmir ekki. Það getur oft ekki útskýrt nákvæmlega hvers vegna. Heilinn nemur ósamræmið löngu áður en rökin hafa verið sett fram í orðum.

Við þekkjum öll þetta lögmál orðsporsins. Kannski er það einmitt þess vegna sem fullur trúverðugleiki glatast sjaldnast í einni yfirlýsingu. Hann hverfur í litlum augnablikum þar til framkoman segir að lokum meira en orðin.

Höfundur er boðskiptafræðingur og áhugamaður um að tala við fólk, tala um fólk og læra sem flest af öðrum.