Hljóð­lát enda­lok ís­lensku vef­um­sjónar­kerfanna

Hugleiðingar um vefumsjónarkerfi, hluti 1 af 2

Í aldarfjórðung hafa íslenskir vefir að stórum hluta byggt á kerfum sem voru smíðuð hér heima. LiSA hjá Advania frá 1997, Eplica hjá Hugsmiðjunni frá 2001 og Moya hjá Stefnu frá 2003, auk fleiri kerfa, þjónuðu um árabil hundruðum fyrirtækja og stofnana. Þetta tímabil er nú að renna sitt skeið á enda án þess að margir hafi tekið eftir því. Þróunin á fyllilega erindi í opinbera umræðu, því lærdómurinn varðar alla sem reka vef á Íslandi.

Endalok tímabils og nýjar áherslur vefstofanna

Staðreyndirnar tala sínu máli. Á vef Eplica kemur fram að nýsmíði og þróun kerfisins hafi verið hætt af hálfu Hugsmiðjunnar og að rekstri Eplica-vefja hafi lokið í ársbyrjun 2025. Kerfið, sem eitt sinn keyrði hundruð íslenskra vefsvæða og marga af stærstu vefum landsins, fékk þar með formlegan dánardag. Sömu sögu er að segja annars staðar frá, því Stefna kynnir nú alþjóðlega kerfið Craft CMS fyrir stærri vefverkefni og Moya er ekki lengur í forgrunni. Þá keyrir vefur Hugsmiðjunnar sjálfrar í dag á Payload, opnum alþjóðlegum hugbúnaði. Stofan sem varði tveimur áratugum í að þróa eigið kerfi valdi erlenda lausn þegar hún byggði sinn eigin vef upp á nýtt.

Varnarmúrar og nýjar fjárfestingar á markaði

Í ljósi þessarar þróunar vekur nýleg tímasetning Advania athygli, en þeir kynntu nýverið nýtt séríslenskt vefumsjónarkerfi, VEVA. Á sama tíma og reyndustu vefstofur landsins stíga út úr þessu módeli, hver af annarri og að vel athuguðu máli, ákveður Advania að fjárfesta í því. Ég ætla ekki að fullyrða um hvernig það fer, en vert er að skoða viðskiptamódelið sem slík kerfi byggja á. Viðskiptavinur sem velur lokað, séríslenskt kerfi bindur sig einni vefstofu um kerfi, þjónustu og hýsingu til margra ára, með tilheyrandi kostnaði. Þessi ákvörðun og fjárfesting viðskiptavinar er um leið helsti varnarmúr seljandans.

Alþjóðleg samkeppni og uppgangur sjónrænna kerfa

Íslensku kerfin dóu ekki vegna þess að þau væru illa gerð; Eplica var til að mynda á undan sinni samtíð í aðgengismálum. Þau dóu vegna þess að reikningsdæmið gekk hreinlega ekki lengur upp. Að halda úti samkeppnishæfu vefumsjónarkerfi árið 2026 þýðir að keppa við risa með hundruð þróunaraðila og milljarða í fjárfestingarfé. WordPress keyrir um 43 prósent allra vefsíðna í heiminum og danska kerfið Umbraco keyrir yfir 750 þúsund vefi. Þá eru svokölluð Headless-kerfi á borð við Sanity og Prismic í örum vexti á heimsvísu samkvæmt markaðsgreiningum, þótt leitargögn bendi til þess að áhugi Íslendinga sé enn takmarkaður.

Mesta þróunin undanfarin ár hefur átt sér stað í sjónrænum kerfum, þar sem Framer hefur farið fremst og gögnin styðja þá þróun. Framer er sjónrænt vefumsjónarkerfi sem líkist Figma, er ofureinfalt í notkun og gerir teymum kleift að vinna saman í rauntíma þar sem athugasemdir fara beint á viðeigandi stað. Okkar reynsla er sú að þróun vefja í Framer sé um það bil þrisvar sinnum hraðari en í hefðbundnum vefumsjónarkerfum. Leitargögn frá Semrush sýna það sama, því af alþjóðlegum kerfum vex áhugi Íslendinga hraðast á Framer. Til gagnsæis skal þess getið að ég stofnaði Flóru, fyrstu vottuðu Framer Partner stofu landsins, en vinn samhliða í fjölda annarra vefumsjónarkerfa.

Gervigreindin bindur enda á læsingu viðskiptavina

Mesta breytingin á næstu árum lýtur að því að læsing viðskiptavina, sem hefur verið burðarás í viðskiptamódeli lokaðra kerfa í aldarfjórðung, er að gufa upp. Ástæðan er gervigreind. Það sem áður tók marga mánuði í handavinnu – að flytja allt efni af einum vef yfir á annan – er orðið að verkefni sem gervigreind leysir sjálfvirkt og með mikilli nákvæmni. Við höfum prófað slíka flutninga og árangurinn kemur skemmtilega á óvart. Eftir fáein ár verður enginn læstur inni í vefumsjónarkerfi því kostnaðurinn við að skipta verður hverfandi. Kerfin munu þurfa að keppa um viðskiptavini á grundvelli gæða og þjónustu frekar en skiptikostnaðar. Vefstofur munu sömuleiðis þurfa að vinna sér inn traust með enn betri þjónustu og samkeppnishæfu verði. Þetta er heilbrigð þróun fyrir markaðinn í heild.

Vefurinn sem lifandi kerfi og breytt hlutverk vefstofa

Horft fram á veginn tel ég að vefir hætti að vera afurð sem er „kláruð“ og afhent. Þess í stað verða þeir lifandi kerfi sem mæla sig sjálf, prófa sig áfram og taka stöðugum framförum. Þetta er einmitt hugmyndin á bak við Optise, framsækið gervigreindarfyrirtæki sem ég er meðstofnandi að. Við byggjum vefi sem betrumbæta sig sjálfir viku eftir viku og ég er sannfærður um að þessi nálgun verður sjálfsögð innan fárra ára.

Samhliða þessu mun stór hluti vefumferðar færast frá hefðbundnum leitarvélum yfir í gervigreindaraðstoðarmenn. Vefir verða því í vaxandi mæli hannaðir fyrir tvo ólíka notendur: Manneskjuna og gervigreindina sem sækir upplýsingar fyrir hana. Við þetta breytist hlutverk vefstofa í grundvallaratriðum. Í stað þess að framleiða síður á færibandi munu stofur leggja aukna áherslu á sérstaka hönnun og dýpri efnissköpun, svo sem texta, myndir og myndbönd, sem skapa vörumerkjum sérstöðu. Vinnan færist nær kjarnarekstri fyrirtækja – í ferla, samþættingu kerfa, tiltekt í gögnum og aðgengismál, enda vinnur gervigreind aðeins vel úr skipulögðum upplýsingum. Ákvarðanir um vefi verða líka í mun ríkari mæli drifnar áfram af gögnum og gagnavinnslu á næstu árum.

Er kominn tími á nýja vefsíðu?

Fyrir þá sem þurfa nýja vefsíðu og þar af leiðandi velja nýtt vefumsjónarkerfi á næstunni er ráðlegging mín einföld. Byrjaðu á þörfunum, ekki kerfunum. Huga þarf að því hver á að uppfæra vefinn daglega, hvaða kerfum hann þarf að tengjast og hversu mörg tungumál hann þarf að styðja. Það síðastnefnda skiptir meira máli en margir átta sig á í samfélagi þar sem um fjórðungur íbúa talar ekki íslensku. Ég ráðlegg mínum samstarfsaðilum líka að festa sig ekki við tiltekið kerfi fyrr en hönnunarvinnan er hafin, því hún leiðir oft í ljós hvað kerfið þarf raunverulega að ráða við. Veldu svo kerfi þar sem þróunin hvílir á alþjóðlegum markaði en ekki á einum staðbundnum aðila, og gakktu úr skugga um að efnið þitt sé flytjanlegt ef forsendur breytast. Að lokum getur borgað sig að ráða óháðan vefráðgjafa sem hefur reynslu af markaðnum án þess að eiga hagsmuna að gæta í lokaniðurstöðunni.

Fullorðinsár íslenska vefiðnaðarins

Íslenski vefiðnaðurinn er ekki að minnka við þessi umskipti, hann er að þroskast. Verðmæti íslenskra vefstofa liggur ekki lengur í kerfunum sem þær eiga, heldur í fólkinu sem kann að hanna, greina og byggja ofan á bestu verkfæri heims. Séríslensku kerfin þjónuðu sínum tíma vel. En sá tími er liðinn.

Í næstu grein kafa ég dýpra í gögnin: Hvaða vefumsjónarkerfi eru raunverulega mest notuð á Íslandi í dag, hver vaxa hraðast og hverjir eru helstu kostir og gallar þeirra kerfa sem standa íslenskum vefeigendum til boða.

Höfundur er stofnandi og framkvæmdastjóri REVERA og meðstofnandi Optise.