Hvað þarf að laga á Ís­landi – hver ber á­byrgð?

Hættum að öskra – finnum lausnirnar saman

7 verkefni Íslands til 2035

Í umræðum á Alþingi í vikunni sagði Guðrún Hafsteinsdóttir: „Það er engin þörf á að laga Ísland.“ Veltum okkur ekki upp úr þeirri setningu. Ísland er gott land og hér hefur margt verið vel gert. En ekkert samfélag er eða verður fullmótað eða fullkomið.

Mikilvægari spurning er: Hvað getum við gert betur í dag en í gær og hver ber ábyrgð á hverju verkefni?

Þessi hugsun hefur lengi verið rauður þráður í minni kennslu um leiðtogamenningu. Hún á jafnt við um einstaklinginn, fyrirtækið, sveitarfélagið og ríkið.

Við skulum ekki eyða allri orkunni í að rífast um síðasta áratuginn. Spurningin er hvernig Ísland ætlar að vera samkeppnishæft næsta áratuginn.

Hér nefni ég sjö verkefni Íslands til ársins 2035.

1. Lækkum verðbólgu og vexti

Háir vextir eru einn stærsti samkeppnisvandi Íslands. Þeir leggjast á heimilin, bóndann og fyrirtækið sem vill fjárfesta og skapa störf.

Ég hef reiknað sviðsmynd þar sem vaxtamunur Íslands og Danmerkur er yfirfærður á skuldir heimila, fyrirtækja og hins opinbera. Stærðargráðan er um 400 milljarðar króna á árinu 2026. Þetta er sviðsmynd sem ber að taka alvarlega, hún byggir á raunverulegum skuldum og vaxtamun.

Már Guðmundsson, fyrrverandi seðlabankastjóri, hefur bent á vandann sem fylgir litlum sjálfstæðum gjaldmiðli. Lítið myntsvæði er berskjaldaðra fyrir fjármagnshreyfingum og gengissveiflum og erfiðara getur verið að tryggja varanlegan verðstöðugleika. Til samanburðar hefur meðalverðbólga á evrusvæðinu frá stofnun þess verið um 2%.

Við þurfum því að þora að spyrja: Ber íslenska krónan áhættuálag sem heimili og fyrirtæki greiða með hærri vöxtum?

Ábyrgðin liggur þó víðar. Seðlabankinn, stjórnvöld, sveitarfélög, vinnumarkaðurinn, fyrirtækin og við neytendur höfum öll áhrif á verðbólgu og stöðugleika.

Markmiðið á að vera einfalt: Stöðugleiki og fjármagnskjör á Íslandi sem standast samkeppni við bestu nágrannaþjóðir okkar.

2. Rekum ríki og sveitarfélög af ábyrgð

Frá 2020 hefur samanlagður halli hins opinbera verið nálægt 900 milljörðum króna. Hallarekstur safnast upp í skuldum sem við og komandi kynslóðir þurfum að greiða. Vaxtagjöld hins opinbera voru komin í um 210 milljarða króna árið 2025.

Við getum ekki krafist aga af heimilum og fyrirtækjum en sætt okkur við viðvarandi hallarekstur hins opinbera. Ríki og sveitarfélög eiga að stefna að hallalausum rekstri yfir hagsveifluna og sýna að vel sé farið með skattfé.

Spurningin má ekki alltaf vera: Hvaða skatta getum við hækkað? Heldur líka: Hvernig veitum við betri þjónustu fyrir sama fé?

Allt opinbera kerfið þarf að gera almenningi skýra grein fyrir hvaða verkefni eru sett í forgang, hvað þau kosta og hvaða mælanlega árangri þau skila. Þannig skapast gagnsæi, ábyrgð og nauðsynlegt aðhald.

Skattar standa undir góðu samfélagi. En verði skattar, gjöld og regluverk of íþyngjandi dregur það úr frumkvæði, fjárfestingu og verðmætasköpun.

Við þurfum ekki endilega stærra kerfi. Við þurfum að skapa leiðtogamenningu þar sem við leitum stöðugt betri leiða til að fara vel með skattfé og veita rétta hagkvæma þjónustu.

3. Gerum Ísland samkeppnishæft – störfin þurfa að verða til hér

Ísland er í samkeppni á hverjum degi; um fólk, fyrirtæki, fjármagn, hugmyndir, nýsköpun og fleiri verðmæt störf. Við tölum mikið um störfin sem eru hér. En miklu sjaldnar um störfin sem urðu aldrei til.

Hversu mörg störf verða aldrei til á Íslandi vegna þess að fyrirtæki velur annað land?

Hversu margar verksmiðjur eru ekki byggðar hér? Hversu margir frumkvöðlar byggja fyrirtæki sín annars staðar? Hversu mikil fullvinnsla íslenskra afurða fer fram erlendis vegna þess að hagkvæmara er að vinna vöruna þar?

OECD hefur bent á miklar aðgangshindranir fyrir fyrirtæki á Íslandi og hindranir gagnvart erlendri fjárfestingu og alþjóðaviðskiptum. Mat OECD sýnir stærðargráðuna: Umbætur á regluverki gætu aukið landsframleiðslu á mann um 6–7% á tíu árum.

Hér erum við að missa af gríðarlegum verðmætum.

Við sjáum vandann líka í fullvinnslu íslenskra sjávarafurða. Þrátt fyrir EES-samninginn eru mikilvægar fisktegundir og ýmsar fullunnar vöru, njóta ekki tollfrelsis innan ESB.

Ef tollar og önnur viðskiptakjör gera hagkvæmara að flytja hráefnið út og fullvinna það nær markaðnum getur niðurstaðan orðið einföld: Hráefnið fer frá Íslandi og hluti verðmætasköpunarinnar og störfin verða til erlendis.

Við getum ekki talið nákvæmlega störfin sem urðu aldrei til. En það þýðir ekki að þau kosti okkur ekkert.

Stærsta efnahagslega tapið sést ekki í tölunum: Fyrirtækið sem var aldrei stofnað. Verksmiðjan sem var aldrei byggð. Starfið sem varð aldrei til.

4. Gefum bóndanum tækifæri til að vera frumkvöðll

Sama hugsun á við um íslenskan landbúnað. Umræðan má ekki eingöngu snúast um hversu mikinn stuðning þurfi til að viðhalda núverandi kerfi.

Við þurfum líka að spyrja: Hvernig getur bóndinn skapað meiri verðmæti?

Meiri fullvinnsla. Nýjar matvörur. Nýtt gervigreind og sjálfvirkni. Líftækni. Ferðaþjónusta. Útflutningur. Sterk íslensk vörumerki sem byggja á uppruna, hreinleika og gæðum.

Ég hef áður varpað fram hugmyndinni í grein um Landklasa Íslands, þar sem Hvanneyri og Hólar gætu orðið mikilvægar stoðir.

Tengjum saman bændur, háskóla, vísindafólk, sprotafyrirtæki, matvælafyrirtæki og fjárfesta. Við höfum séð hvað slíkt vistkerfi getur gert fyrir nýsköpun tengda sjávarútvegi.

Af hverju ekki í landbúnaði?

Bóndinn á ekki aðeins að vera framleiðandi hráefnis. Hann á að fá hvatningu og tækifæri til að vera frumkvöðull.

5. Byggjum innviði sem skapa verðmæti

Samkeppnishæfni tengist ekki aðeins á sköttum og vöxtum. Við þurfum öfluga innviði. Orku. Raforkuflutninga. Vegi. Hafnir. Húsnæði. Almenningssamgöngur. Fjarskipti.

Við búum yfir einni verðmætustu endurnýjanlegu orkuauðlind Evrópu. En fyrirtæki sem vilja byggja upp starfsemi hér þurfa að geta fengið orkuna afhenta. Sama gildir um vegi, hafnir og aðra innviði.

Þegar fyrirtæki ákveður hvar það ætlar að fjárfesta skiptir heildarmyndin máli: vextir, skattar, orka, samgöngur, regluverk, vinnuafl, aðgangur að mörkuðum og gott mannlegt samfélag.

Innviðir eru því ekki bara útgjöld. Réttir innviðir eru fjárfesting í framleiðni og verðmætasköpun næstu kynslóða.

6. Gerum þekkingu að stærstu fjárfestingunni

Framtíð Íslands ræðst ekki aðeins af því sem er undir fótum okkar. Hún ræðst af þekkingu okkar og getuni til skapandi hugarfars – hvað er á milli eyrnanna á okkur.

Árangur íslenskra barna í alþjóðlegum samanburði hefur versnað verulega. Í PISA hefur meðalárangur lækkað um meira en 40 stig frá 2006 til 2022.

Þetta er ekki aðeins skólamál. Þetta er efnahagslegt framtíðarmál þjóðarinnar.

Við eigum að leggja okkur fram um að börnin kunni; að lesa, reikna, hugsa gagnrýnið, skapa, vinna með öðrum og nýta nýjustu tækni.

Menntun og þekkingaleit lýkur ekki við útskrift. Gervigreind og sjálfvirknivæðing eru þegar farin að breyta störfum okkar. Þess vegna þarf bóndinn, kennarinn, iðnaðarmaðurinn, læknirinn, stjórnandinn og stjórnmálamaðurinn reglulega að spyrja: Hvaða þekkingu þarf ég að bæta við mig? Hvaða tækni get ég nýtt? Hvernig get ég bætt þjónustu mína?

Þjóð sem lærir hraðar og nýtir tæknina betur en aðrar þjóðir fær forskot.

7. Sköpum nýja leiðtogamenningu

Kannski er þetta mikilvægasta verkefnið. Allt of mikil orka í stjórnmálum og meðal almennings fer í að leita að sökudólgum - hverjum eigi að kenna um.

Ríkisstjórnin bendir á fyrri ríkisstjórn. Stjórnarandstaðan á ríkisstjórnina. Ríkið á sveitarfélögin. Sveitarfélögin á ríkið. Atvinnulífið á stjórnvöld og stjórnvöld á atvinnulífið.

Á meðan bíða verkefnin.

Leiðtogamenning byrjar á annarri spurningu: Hvað get ég gert í dag til að bæta stöðuna?

Við þurfum öll að horfa í eigin barm, á hverju ber ég ábyrgð? Ekki á öllu. En hvert og eitt á sínu sviði.

Við þurfum að ákveða hvernig við ætlum að byggja upp Ísland til ársins 2035 og hafa árleg mælanlegt árangursviðmið.

Meðan við erum stöðugt að „öskra“ hvert á annað náum við ekki árangri.

Til ársins 2035 ættum við að stefna að lægri verðbólgu og vöxtum, hallalausum opinberum rekstri yfir hagsveifluna, meiri framleiðni og fjárfestingu, fleiri fyrirtækjum og vel launuðum störfum, meiri fullvinnslu íslenskra afurða, betri innviðum og betri námsárangri.

Birtum síðan árlega einfalt mælaborð árangurs Íslands 2035.

Berum okkur saman við Danmörku, Svíþjóð, Noreg og önnur lönd sem við viljum standa jafnfætis.

·Eru vextirnir að nálgast þeirra?

·Er framleiðnin að aukast?

·Eru fleiri fyrirtæki að velja Ísland?

·Eru fleiri störf að verða til?

·Erum við að fullvinna meira af okkar eigin auðlindum?

·Eru börnin okkar að ná betri árangri?

Þá hættir stjórnmálaumræðan að snúast eingöngu um skoðanir og fer líka að snúast um raunveruleg verkefni og árangur.

Ísland er gott land og einmitt þess vegna eigum við að hafa metnað til að gera það enn betra. Ég vil að við þróum leiðtogamenningu hugarfars: Við getum gert betur í dag en í gær.

Spyrjum því ekki aðeins hverjum sé um að kenna. Spyrjum: Hver er lausnin? Hver ber ábyrgð og á að sinna verkefninu? Hvað get ég lagt af mörkum?

Hættum að „öskra“ hvert á annað. Finnum lausnirnar saman.

Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun, áhugamaður um leiðtogastjórnun og framtíð Íslands.