Síðan hve­nær er ég enginn?

Þegar dómurinn féll á sínum tíma fannst mér eins og allir vissu af honum. Það hjálpaði auðvitað ekki að mynd af mér birtist í blöðunum, nafnið mitt, andlitið og sagan sem ég hefði helst viljað geta falið einhvers staðar þar sem enginn sæi hana. Í mínum huga varð þetta ekki bara frétt, heldur eitthvað sem fylgdi mér út úr húsi, inn í búðir, í vinnu, á fundi og inn í hvert herbergi sem ég gekk inn í, þangað til ég hætti smám saman að ganga inn í þau.

Ég lét mig hverfa í lærdóm heima fyrir, því þar fannst mér ekki horft á mig. Bækurnar breyttust í eins konar felustað, ekki vegna þess að ég hefði svo brennandi áhuga á efninu, heldur vegna þess að við skrifborðið gat enginn litið á mig of lengi, enginn orðið þögull þegar ég kom nær. Ég man þessa tilfinningu vel, að horfa á fólk úti í búð og velta fyrir mér hvort það vissi. Kannski hafði það verið að tala um mig. Kannski hafði fólk þegar gert sér ákveðna mynd af mér áður en ég fékk tækifæri til að segja eitt einasta orð. Það þurfti enginn að segja neitt, ég sá um restina sjálfur, heima, við skrifborðið, innan um bækurnar sem enginn spurði mig út í.

Það var víst eitthvað þægilegt við þessa útlegð. Heima var hægt að stjórna því hver sá mann og hvenær. Ég gat lagt frá mér bók, staðið upp, gengið um herbergið og enginn fylgdist með svipnum á mér á meðan. Ég man að mér fannst þessi tilhögun næstum skynsamleg, eins og ég hefði fundið út úr einhverju sem aðrir höfðu ekki áttað sig á, að það væri einfaldlega best að draga sig í hlé þangað til heimurinn hætti að horfa. Ég vissi ekki þá að heimurinn var hættur að horfa löngu áður en ég leyfði mér að koma aftur fram.

Svo liðu árin og smám saman fór ég að rekast á eitthvað sem kom mér furðulega mikið á óvart. Fólk vissi þetta ekki. Sumir sem ég hafði talið að hlytu að vita höfðu aldrei heyrt af þessu. Aðrir mundu kannski óljóst eftir einhverju, en alls ekki því sem mér hafði fundist ómögulegt að nokkur gæti gleymt. Í fyrstu fannst mér þetta nánast ótrúlegt. Þetta hafði jú tekið svo mikið pláss í mínu lífi, svo mikið að ég hafði skipulagt heilu árin í kringum það, valið bækur fram yfir fólk, herbergi fram yfir búðir. Og svo komst ég að því að fyrir annað fólk hafði þetta kannski bara verið frétt sem það las með kaffinu einn morguninn og gleymdi síðan. Heimurinn hafði haldið áfram á meðan ég sat heima og faldi mig fyrir honum.

Ég hefði átt að verða feginn, enda hafði ég óskað þess svo lengi að fólk gleymdi, svo að ég þyrfti ekki lengur að ganga um með þessa tilfinningu að allir vissu. Og ég fann vissulega fyrir ákveðnum létti. En það var eitthvað annað þarna líka, eitthvað sem ég skildi ekki strax og fannst næstum vandræðalegt að viðurkenna, ég varð fyrir vonbrigðum.

Hvernig gat ég verið vonsvikinn yfir því að fólk hefði gleymt einhverju sem ég hafði árum saman óskað þess að það gleymdi? Þessi mótsögn sat lengi í mér, þar til ein hugsun virtist loksins ná utan um hana: Enginn man þetta lengur, en um leið og ég hugsaði það kom önnur hugsun, næstum eins og svar úr einhverjum öðrum stað í mér: Síðan hvenær er ég enginn?

Ég mundi þetta, ég man hvernig þetta var, hvað áhrif þetta hafði á mig, hvernig ég valdi skrifborðið fram yfir dyrnar í mörg ár af því að skrifborðið dæmdi mig ekki. Ég man óttann, skömmina og tilfinninguna að vera orðinn að einhverju sem ég hafði ekki lengur fulla stjórn á. Og kannski var það einmitt þetta sem ég hafði misst sjónar á, þ.e. þegar maður segir að enginn muni, er eins og minni annarra sé orðið mælikvarðinn á raunveruleika reynslunnar. Ef samfélagið er búið að gleyma, ef fólkið í kringum mann mundi þetta ekki lengur, þá á eitthvað í manni að anda léttar og halda áfram. En minnið mitt hvarf ekki með minni annarra og árin sem ég sat heima innan um bækurnar hurfu ekki heldur.

Kannski var það ekki einu sinni þannig að ég vildi að fólk myndi dóminn sjálfan. Kannski vildi einhver hluti af mér að fólk myndi hvað hann kostaði mig, öll árin sem fóru í að fela mig, herbergin sem ég valdi ekki að ganga inn í. Það er allt annað en að vilja athygli. Það er eitthvað mannlegt í því að vilja að stór reynsla fái að vera stór, að eitthvað sem breytti manni verði ekki minnkað niður í þá staðreynd að aðrir séu löngu búnir að gleyma því. Þegar eitthvað hefur verið þungt að bera er einkennilega auðvelt að tengja þyngdina við það hvort aðrir sjái hana. Ef enginn sér, var hún þá raunverulega svona þung?

Auðvitað var hún það.

Ég held að ég hafi lengi látið minningar annarra ráða því hversu mikið vægi ég gaf eigin reynslu. Í fyrstu var ég sannfærður um að allir horfðu á mig og faldi mig því heima við skrifborðið. Síðar áttaði ég mig á því að athygli annarra hafði hvorki verið jafn mikil né varað jafn lengi og ég hafði ímyndað mér. Samt hélt einhver hluti af mér áfram að meta mikilvægi reynslunnar út frá því hvort aðrir mundu hana. Annaðhvort hlytu allir að vera að hugsa um mig eða enginn. Hvorugt var satt. Herbergin sem ég forðaðist voru aldrei jafn full af dæmandi augum og óttinn hafði talið mér trú um.

Ég þarf ekki á því að halda að aðrir muni til þess að geta viðurkennt fyrir sjálfum mér hversu djúp áhrif þetta hafði á mig. Árin sem ég faldi mig heima við skrifborðið voru jafnraunveruleg og dómurinn sjálfur. Leiðin áfram felst hvorki í því að gera lítið úr fortíðinni né halda henni á lofti svo að aðrir gleymi henni ekki, heldur í því að geta sagt: Þetta gerðist. Ég faldi mig. Ég man það og það nægir til að reynsla mín sé raunveruleg.

Það er undarlegt til þess að hugsa að eitt sinn óttaðist ég ekkert meira en að allir myndu muna. Óttinn við augnaráð annarra varð svo yfirþyrmandi að ég lokaði mig af með bókunum. Síðan uppgötvaði ég að flestir höfðu gleymt og það tók mig langan tíma að skilja hvers vegna sú uppgötvun særði mig meira meira en ég hafði búist við.

Enginn mundi nema ég.

Og síðan hvenær er ég enginn?

Höfundur er mannvinur og kennari.