Vilja að frítekjumörk ör­orku­líf­eyris verði endur­skoðuð

Ný greining Viðskiptaráðs sýnir að öryrkjum hefur fjölgað hratt frá aldamótum. Samkvæmt greiningunni er hlutfall þeirra á Íslandi nú með því hæsta á Norðurlöndum. Þá segir að í kjölfar nýlegra breytinga á örorkubótakerfinu geti einstaklingar verið betur settir með því að þiggja bætur en að vera í meðaltekjustarfi.

Nýtt örorkulífeyriskerfi tók gildi þann 1. september á síðasta ári. Breytingarnar eru þær stærstu sem gerðar hafa verið á kerfinu í áratugi og fela meðal annars í sér hækkun lífeyris og betri möguleika öryrkja til þátttöku á vinnumarkaði.

Í nýlegri ársskýrslu Tryggingastofnunar kom fram að í fyrra, 2025, fengu 85.842 einstaklingar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins, TR. Einstaklingum sem þiggja slíkar greiðslur fjölgaði um 2,5 prósent milli ára. Heildargreiðslur TR námu tæplega 250 milljörðum króna á árinu. 

Ragnar Sigurður Kristjánsson, hagfræðingur Viðskiptaráðs Íslands, fór yfir samantektina í Bítinu á Bylgjunni í morgun.

Ragnar segir almannatryggingakerfið mikilvægt og því sé ætlað að tryggja einstaklingum með skerta starfsgetu framfærslu. Í samantekt Viðskiptaráðs kemur fram að hlutfall þeirra sem þiggur örorkulífeyri hafi hækkað úr 6,5 prósentum af fólki á vinnualdri árið 2000 upp í 10,4 prósent árið 2025.

Öryrkjum má skipta í tvo flokka, annars vegar þá sem metnir hafa verið með varanlega skerta starfsgetu og hins vegar endurhæfingarbótaþega, sem eru inni í örorkukerfinu vegna tímabundinnar skertrar starfsgetu eftir slys, sjúkdóm eða áfall.

Fleiri í endurhæfingu

Mest fjölgun er í hópi endurhæfingarbótaþega, sem fjölgaði um 790 prósent samkvæmt greiningunni frá 2000 til 2025. Þeir fóru úr því að vera 0,3 prósent af einstaklingum á vinnualdri (frá 18–66 ára) í 2,5 prósent á tímabilinu. Fjölgunin er minni í hópi öryrkja, þar sem hlutfall þeirra fer úr 5,8 prósentum árið 2000 í 7,9 prósent árið 2024.

„Kerfinu er ætlað að tryggja einstaklingum sem eru með skerta starfsgetu framfærslu, en til þess að kerfið virki sem skyldi, sérstaklega fyrir þá sem þurfa á því að halda og almenn sátt ríki um það, þá þarf að vera til staðar skýr fjárhagslegur hvati til þess að fólk með starfsgetu vilji halda sig úti á vinnumarkaði,“ segir Ragnar og að eftir að hafa heyrt umræðu um þetta eftir breytingar á kerfinu í fyrra, meðal annars frá læknum, hafi þau ákveðið að skoða málið frekar.

„Við skoðuðum þetta út frá fjórum fjölskyldugerðum, þá pörum með og án barna, einstaklingum og einstæðum foreldrum. Niðurstöðurnar sýndu að pör með börn og einstæð foreldri þurfa að hafa tekjur yfir meðaltekjum til þess að það borgi sig fyrir þau að vera úti á vinnumarkaði frekar en á þessum hlutaörorkubótum sem var komið á með breytingunum 2025,“ segir Ragnar og í tilfelli einstæðra foreldra þurfi þau að hafa yfir milljón í laun á mánuði til að það borgi sig frekar fyrir þau að vera á vinnumarkaði en á þessum hlutaörorkubótum.

Ragnar segir að með innleiðingu hlutaörorkulífeyris hafi kerfinu verið breytt þannig að greiðsluflokkum hafi verið fækkað.

„Það var dregið úr tekjutengingum og hinn svokallaði örorkustyrkur var lagður af… við þessar breytingar var tekinn upp þessi hlutaörorkuflokkur fyrir fólk með starfsgetu á bilinu 26 til 50 prósent og örorkustyrkurinn sem þau höfðu þá fengið áður var lagður af og við breytingarnar fengu hlutaörorkubótaþegarnir jafnframt rétt á aldursviðbót og heimilisuppbót sem hafði ekki verið áður og frítekjumörk innan hlutaörorkukerfisins eru nú tæplega 370.000 krónur,“ segir Ragnar.

Á vef Tryggingastofnunar segir um hlutaörorkulífeyri að hann sé fyrir þau sem eru metin með 26 til 50 prósent getu til virkni á vinnumarkaði samkvæmt samþættu sérfræðimati.

Fjárhæð hlutaörorkulífeyris er 82% af fullum greiðslum örorkulífeyris hverju sinni samkvæmt vef Tryggingastofnunar. Almenna frítekjumarkið er 105.200 krónur en við það bætist frítekjumark vegna atvinnutekna sem er á mánuði 263.000 krónur, samanlagt 368 þúsund. Á vef Tryggingastofnunar segir sömuleiðis að hlutaörorkulífeyrir sé ætlaður þeim sem hafa getu og möguleika á að vera á vinnumarkaði en frítekjumark vegna atvinnutekna sé 256.922 krónur á mánuði.

Einstaklingur með hlutaörorkulífeyri geti því verið með allt að 3.083.064 krónur í tekjur á ári án þess að það hafi áhrif á greiðslur frá Tryggingastofnun. Það eru um 256 þúsund á mánuði. Áhrif tekna séu svo 45 prósent til lækkunar af tekjum yfir frítekjumörkum.

„Þannig að þú getur fengið bætur upp á 340 þúsund, haft tekjur upp á 370 þúsund án þess að þær skerðist. Þannig að við sem sagt komumst að þessari niðurstöðu að það sé búið að skerða hvatann til atvinnuþátttöku með þessum háu frítekjumörkum og öðrum ríkum réttindum innan hluta örorkukerfisins. Það er mjög mikilvægt að það sé byggður hvati inn í kerfið til atvinnuþátttöku til þess að það virki sem skyldi,“ segir Ragnar.

Ragnar segir að hvati geti aukist í kerfinu séu „hvatarnir innstilltir rangt“.

Ragnar bendir á nýlega grein úr Læknablaðinu þar sem bent er á að sjúkdómsbyrðin í kerfinu sé að breytast og að þeim greiningum sem mest hafi fjölgað hafi verið kvíði og þunglyndi, mjúkvefjaraskanir, taugaþroskaraskanir, offita, verkir, lasleiki og þreyta, streita og kulnun, þreytuheilkenni eftir veirusýkingu og eftirstöðvar COVID-19.

Í samantekt Viðskiptaráðs er staðan einnig borin saman við stöðuna á öðrum Norðurlöndum.

„Á Íslandi er hlutfall öryrkja næsthæst af Norðurlöndunum. Samanburðurinn hér nær hjá okkur sýnir að það sé 8, 3 prósent hlutfall öryrkja, hann nær aðeins til þeirra sem eru metnir með varanlega örorku, sem sagt ekki endurhæfingarlífeyrisþega, sem er líka bótaflokkur innan kerfisins. Það er 8,3 prósent hjá okkur. Það er 10, 4 prósent í Noregi, lægra á öðrum Norðurlöndum,“ segir hann en í samantektinni má til dæmis sjá að sama hlutfall í Svíþjóð er um fjögur prósent.

Ragnar segist ekki vita hvers vegna hlutfallið sé lægra þar en að skýringin geti verið fólgin í því að kerfið sé öðruvísi uppsett.

Frítekjumarki verði breytt

Hann segir Viðskiptaráð leggja til þrjár breytingar á kerfinu í kjölfar þessarar greiningarvinnu.

„Við leggjum til þrjár tillögur í úttektinni að því hvernig megi breyta hvötunum inni í kerfinu og tryggja það að kerfið þjóni þeim sem að þeim sem að þurfa mest á því að halda.“

Í fyrsta lagi leggja þau til að frítekjumarki verði breytt og sérstaklega hjá þeim sem þiggja hlutaörorkulífeyri. Þá vilja þau að samspil bótakerfis sé endurmetið líka.

„Eins og ég nefndi áðan þá eiga ákveðnir hópar rétt á heimilisuppbót, þeir sem eru einir á heimili, sem sagt einstaklingar eða einstæðir foreldrar, eiga rétt á heimilisuppbót, þú átt rétt á aldursviðbót ef þú ert greindur undir 44 ára aldri og síðan eiga einstaklingar með börn rétt á svokölluðum barnalífeyri sem er um 50 þúsund krónur per barn á mánuði. Það eru skattfrjálsir peningar, þannig að það þarf að endurmeta frítekjumörkin og samspil þeirra við önnur bótakerfi.“

Auk þess leggur Viðskiptaráð til að hvati til endurmats og endurhæfingar verði styrktur, að reglulegt endurmat á starfsgetu verði með reglulegum hætti áhrif breytinga á kerfinu á atvinnuþátttöku.

„Þannig að ef að ef að það eru einhverjar blikur á lofti með til dæmis fjölgun eða há frítekjumörk eða slíkt, að það sé þá bara greint með einhverju reglulegu millibili þannig að það sé hægt að bregðast við fyrr en síðar,“ segir Ragnar.