Skóla­byggingar eru lýðheilsumál — ekki bara viðhaldsmál

Rakaskemmdir eru dýrt og erfitt vandamál. En þegar heilsa barna, starfsfólks og almannafé eru í húfi þarf vönduð og þekkingarmiðuð nálgun að ráða för.

Nú þegar sveitarstjórnarmál eru til umræðu þurfa rakaskemmdir, innivist, heilnæmi og ending skólabygginga að fá skýran sess í samtalinu. Þetta snýst ekki um einn flokk eða eitt sveitarfélag, heldur um lýðheilsu, gott náms- og starfsumhverfi og skynsamlega nýtingu almannafjár.

Við erum ekki ein á báti í þessum vanda. Nágrannaríki okkar glíma einnig við sambærilegar áskoranir, þó við séum að sumu leyti komin styttra í umræðu, verklagi og samræmdri nálgun.

Þrýstingur á skjótar lausnir er skiljanlegur. En einmitt þess vegna skiptir fagleg nálgun, rétt forgangsröðun og gott samtal svo miklu máli.

Það getur verið kostnaðarsamt að bíða

Helsta áskorunin er oft kostnaðurinn. Það er kostnaðarsamt að rannsaka, greina og gera við rakaskemmdir með vönduðum hætti. Það getur líka verið kostnaðarsamt að raska skólastarfi, færa starfsemi til eða ráðast í umfangsmiklar endurbætur. Því er skiljanlegt að ákvarðanir séu erfiðar.

Lykilatriði er að bregðast fljótt við og leggja áherslu á fyrirbyggjandi viðhald. Því fyrr sem rakavandi er greindur og stöðvaður, því meiri líkur eru á að hægt sé að takmarka skemmdir, verja heilsu fólks og draga úr kostnaði. Þegar viðhaldsskuld hefur safnast upp verður verkefnið flóknara og þá skiptir fagleg forgangsröðun enn meira máli.

Þegar rakavandi er ekki greindur og lagfærður á réttum forsendum getur hann orðið flóknari, kallað á umfangsmeiri aðgerðir síðar eða komið upp aftur. Þá getur bæst við óvissa, vantraust, endurteknar framkvæmdir og möguleg áhrif á heilsu og líðan þeirra sem nota húsnæðið daglega.

Samfélagslegur kostnaður getur líka orðið mikill þegar veikindi, fjarvistir, skert náms- og starfsgeta og aukið álag á heilbrigðis- og almannatryggingakerfi bætast við kostnað við viðgerðir.

Það sem virðist hagkvæmt í augnablikinu getur reynst kostnaðarsamasta ákvörðunin til lengri tíma, bæði fjárhagslega og heilsufarslega.

Úttektir þurfa að nýtast til ákvarðana

Rétt viðbragð við rakaskemmdum snýst um að nálgast vandann á faglegum forsendum frá upphafi til enda. Vandaðar greiningar og skýrslur eru forsenda þess að réttar aðgerðir séu valdar. Þær þurfa að byggja á viðeigandi sérþekkingu: skýrum forsendum, heildarsýn á bygginguna, innivist og notkun húsnæðisins. Þær þurfa að hjálpa eigendum og ábyrgðaraðilum að skilja hvað er að gerast, hvaða áhætta er til staðar og hvaða aðgerðir eru raunhæfar.

Það er einnig mikilvægt að tryggja að þekkingin haldist í verkefninu yfir allan verktímann. Greiningin má ekki tapast þegar farið er í hönnun, útboð, framkvæmdir eða eftirfylgni. Til að ná árangri þurfa þeir sem taka ákvarðanir og framkvæma úrbætur að byggja áfram á sama skilningi á orsökum, áhættu og markmiðum verkefnisins.

Það að horfast í augu við vandann býr hann ekki til. Ef eitthvað kemur í ljós við úttekt, þá var það þegar til staðar. Vönduð nálgun sem kemur auga á vandann hjálpar okkur að skilja orsökina og bregðast við á réttum forsendum.

Rakaskemmdir, byggingareðlisfræði, innivist og lýðheilsa eru þættir sem þurfa að tala saman. Almenn reynsla af framkvæmdum eða viðhaldi dugar ekki alltaf þegar vandinn er flókinn og áhrifin geta snert heilsu fólks.

Við þurfum að spyrja réttu spurninganna

Rakaskemmdir eru sjaldan einfalt „já eða nei“ verkefni. Stundum er um afmarkaðan leka að ræða, en í öðrum tilvikum langvarandi rakaálag, eldri byggingaraðferðir, úr sér gengna byggingarhluta eða samverkandi þætti.

Í umræðunni gleymist stundum að rakavandi og mygla í eldri byggingum er ekki alltaf óvæntur. Byggingar eldast, efni slitna, notkun breytist og viðhald þarf að fylgja líftíma hússins. Þess vegna eiga rakaskemmdir ekki að vera feimnismál, heldur viðfangsefni sem þarf að greina og leysa á réttum forsendum.

Þess vegna þarf að spyrja: Hver er orsök rakans? Hvaða byggingarhlutar hafa orðið fyrir áhrifum? Er um staðbundinn vanda að ræða eða kerfislægan? Hvaða áhrif hefur ástandið á innivist? Og hvaða aðgerðir draga úr áhættu til skamms tíma og hvað þarf að gera til frambúðar?

Ef þessum spurningum er ekki svarað áður en framkvæmdir hefjast er hætta á að verið sé að laga afleiðingar en ekki orsök.

Viðgerðir í eldra húsnæði þróast oft eftir því sem nýjar upplýsingar koma fram. Stundum þarf að endurmeta fyrri forsendur og taka nýjar, jafnvel óvæntar ákvarðanir. Það er ekki merki um mistök, heldur hluti af eðli vandaðra viðgerða og endurbóta í eldra húsnæði.

Þegar raka- og loftgæðavandi er afgreiddur sem óþægilegt viðhaldsverkefni, frekar en mál sem snertir lýðheilsu, er hætta á að rangar ákvarðanir verði teknar. Þess vegna skiptir sérþekking máli. Rakaskemmdir, byggingareðlisfræði og innivist eru flókin viðfangsefni og rangar forsendur geta leitt til rangra aðgerða.

Rétt viðbragð verndar ekki aðeins heilsu fólks, heldur líka húsin okkar. Með vandaðri greiningu og markvissum úrbótum er frekar hægt að lengja líftíma bygginga, draga úr sóun, forðast endurteknar framkvæmdir og taka vistvænar og sjálfbærar ákvarðanir.

Skyndilausnir leysa ekki rót vandans

Í slíkum málum getur verið freistandi að velja sýnilegar og fljótlegar aðgerðir: mála, endurnýja yfirborð, úða efnum yfir eða lagfæra útlit þar sem skemmdir sjást. Slíkar aðgerðir geta verið hluti af viðgerð, en þær þurfa að byggja á skilningi á orsökinni.

Það er líka freistandi, þegar kostnaður er mikill og þrýstingur vex, að grípa til lausna sem eru kynntar sem einfaldar, fljótlegar og hagkvæmar. En þegar um rakaskemmdir er að ræða þarf að varast að lausnin komi á undan skilningi á vandanum.

WHO leggur áherslu á að mikilvægasta leiðin til að draga úr heilsufarslegum áhrifum raka og myglu sé að koma í veg fyrir eða lágmarka viðvarandi raka og örveruvöxt.

Vafasöm efni eiga ekki heima í meðhöndlun á rakaskemmdum, allra síst í skólabyggingum þar sem börn og starfsfólk dvelja stóran hluta dagsins. Ef ekki liggur skýrt fyrir hvaða efni eru notuð, hver virkni þeirra er, hvaða áhrif þau geta haft á heilsu, loftgæði og umhverfi og hver ber faglega ábyrgð á notkun þeirra, á ekki að nota þau.

Slík efnameðferð er ekki lausn á flóknum vanda, hvorki fyrir heilsu fólks né fyrir bygginguna sjálfa.

Innivist er lýðheilsa

Það má ekki gleyma heilsufarslegri áhættu þess að dvelja í rakaskemmdu húsnæði þar sem loftgæði og innivist eru ekki góð. Börn og starfsfólk verja stórum hluta dagsins í skólabyggingum og því þarf að horfa á húsnæðið sem náms- og starfsumhverfi þar sem heilsa, líðan og öryggi eru í forgangi.

Rakaskemmdir eru einn þáttur sem getur haft áhrif á loftgæði, en loftgæði eru aðeins einn hluti innivistar, þó veigamikill sé. Þess vegna þarf að horfa á heildarmyndina þegar skólabyggingar eru metnar: loftgæði, loftskipti, raki, hiti, hljóðvist, dagsbirta, ljósvist, varmaþægindi, öryggi, efnisval, þrif, viðhald, umgjörð og upplifun fólks af rýminu.

Góð loftgæði og næg loftskipti eiga að vera forgangsmál í skólum landsins. Þau skipta máli fyrir vellíðan, einbeitingu, heilsu og aðstæður til náms og starfs. En góð loftræsting leysir ekki rakaskemmdir ein og sér ef orsök rakans er enn til staðar. Þess vegna þurfa innivist, rakaöryggi, viðhald og viðgerðir að vera skoðuð saman.

Skólabyggingar eiga að styðja við nám, starf, heilsu og vellíðan, ekki aðeins uppfylla lágmarksviðmið um notkun.

Heilsa barna og starfsfólks á að vera í forgangi

Leik- og grunnskólabyggingar hýsa börn frá unga aldri, auk starfsfólks sem ver stórum hluta starfsævinnar í þessu umhverfi. Börn eru viðkvæmur hópur og umhverfið sem þau dvelja í dag eftir dag getur haft áhrif á líðan, heilsu, einbeitingu og aðstæður til náms og þroska. Þess vegna skiptir máli að bregðast rétt við þegar áhyggjur vakna af rakaskemmdum, loftgæðum eða innivist, svo skólaumhverfið styðji við heilsu og tækifæri barna til framtíðar.

Ábendingar um einkenni og vanlíðan þarf að taka alvarlega, kanna á faglegum forsendum og mæta af virðingu.

Nú þegar sveitarstjórnarmál og forgangsröðun sveitarfélaga eru til umræðu er mikilvægt að heilnæmi skólabygginga fái skýran sess í samtalinu. Ég vil hvetja frambjóðendur allra flokka til að líta á innivist, rakavanda og viðhald skólahúsnæðis sem hluta af lýðheilsu, ábyrgum rekstri og vandaðri nýtingu almannafjár. Þetta snýst ekki um vinstri eða hægri, heldur um börn, starfsfólk og ákvarðanir sem þurfa að byggja á traustum upplýsingum og sérþekkingu.

Betri innivist, góð loftskipti og heilnæmt náms- og starfsumhverfi geta stutt við lýðheilsu, vellíðan og námsárangur. Skólabyggingar eru ekki aðeins húsnæði utan um kennslu; þær eru umhverfið þar sem börn læra, þroskast og verja stórum hluta dagsins, og þar sem starfsfólk sinnir afar mikilvægu starfi.

Þess vegna skiptir máli að horfa til langs tíma, bregðast rétt við og setja heilsu fólks í fyrsta sæti. Það er hægt að gera þetta betur og það er til mikils að vinna.

Höfundur er lýðheilsufræðingur og líffræðingur.