Tíu ára at­vinnu­stefna, tíu árum of seint: Regn­hlíf gegn flóð­bylgju

Við lifum á tímum þar sem tækniþróun mælist ekki lengur í áratugum, eða jafnvel árum, heldur mánuðum. Þegar ríkisstjórnin kynnti nýlega heildstæða atvinnustefnu sína, „Vaxtarplan til 2035“, mætti halda að stjórnvöld væru að búa okkur undir framtíðina. Raunin er því miður allt önnur. Þetta er stefna sem hefði verið ágæt árið 2016. Á tímum sjálfvirknivæðingar sem skellur nú á okkur af fullum þunga árið 2026, er hún nánast úrelt áður en blekið þornar. Við horfum á tækniflóðbylgju rísa við sjóndeildarhringinn, en stjórnvöld rétta okkur regnhlíf.

Við höfum einfaldlega ekki efni á þeirri sjálfsblekkingu að tæknin muni hinkra á meðan við ræðum málin. Ef vaxtarplanið er skoðað gagnrýnum augum blasir við djúpstæður skilningsskortur á því hvað er raunverulega framundan og það sem verra er, hvernig við nýtum okkar sönnu styrkleika í nýjum heimi.

Gervigreindin er ekki „snjallt tól“

Grundvallargalli stefnunnar er að hún nálgast gervigreind eins og hvert annað upplýsingatækniverkfæri; snjalla viðbót sem auðveldar okkur vinnuna. Hún vanmetur algjörlega að gervigreindin er að endurskrifa leikreglur um fjármagn og vinnuafl. Við erum ekki lengur að tala um tölvuforrit, við erum að tala um sjálfstýrða gervigreindarþjóna sem geta tekið við flóknum verkefnum, greint gögn og tekið ákvarðanir um allt frá A til Ö. Ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að við munum alltaf sitja við stýrið, þegar raunin er sú að stafrænt vinnuafl er nú þegar farið að leysa mannshugann af hólmi í mörgum ferlum.

Úrelt menntasýn og áfall skrifstofustéttanna

Stefnan mærir hefðbundið raungreina- og tækninám (STEM) sem helstu lausnina. Að leggja blinda áherslu á að framleiða fleiri forritara í dag er eins og að hvetja fólk til að læra tengiskrift árið 2000. Gervigreindin forritar, greinir gögn og leysir stærðfræðijöfnur hraðar og betur en manneskjur. Á nýjum vinnumarkaði eru „mjúku málin“ orðin að hörðustu færninni. Við þurfum ekki fleiri hefðbundna forritara, við þurfum fólk sem býr yfir kerfishugsun, gagnrýni og getu til að samræma aðgerðir gervigreindar.

Samhliða þessu gerir stefnan ráð fyrir draumkenndri og einfaldri færslu þar sem fólk hættir í láglaunastörfum og færist sársaukalaust yfir í verðmætari störf. Það gleymist alveg að sjálfvirknin beinist nú fyrst og fremst að millistéttinni. Áfallið er nú þegar farið að skella á skrifstofustéttunum. Gervigreindin ógnar nú millistjórnendum, lögfræðingum, bókhöldurum og alls kyns greiningarvinnu. Engin raunhæf áætlun er til staðar um stórtæka endurmenntun fyrir þennan stóra hóp og engin umræða er um ný öryggisnet fyrir vinnumarkað þar sem vinnustundum fækkar hratt.

Einföld rafhlaða í stað stafræns fullveldis

Einn stærsti ágalli stefnunnar birtist í orku- og gagnaversmálum. Að laða að erlend gagnaver til að nýta grænu orkuna okkar, án þess að krefjast þess að gífurlegt reikniafl verði eftir fyrir íslenskt atvinnulíf til að þjálfa okkar eigin gervigreind, gerir okkur að engu öðru en einfaldri rafhlöðu fyrir erlenda tæknirisa. Á sama tíma hefur Evrópa innleitt hörðustu gervigreindarlög heims. Ef við byggjum ekki upp íslenska innviði til að hýsa og keyra okkar eigin gervigreindarlíkön, gefum við stafrænt fullveldi okkar eftir til Bandaríkjanna og fórnum í leiðinni öllu gagnaöryggi og persónuvernd.

Hið mannlega forskot: Við erum nú þegar tilbúin

Ef vélar sjá um rökhugsun, útreikninga og forritun, hver er þá okkar styrkleiki? Hér skýtur atvinnustefnan alveg framhjá stærsta tækifæri Íslands. Hún reynir að gera okkur að betri vélum, í stað þess að nýta það sem við höfum nú þegar í genunum: Mennskuna.

Þegar gervigreindin gerir rökfræði og gagnagreiningu að ódýrri hilluvöru, verður hin eina og sanna upprunalega listsköpun, frásagnargáfa, samkennd og mannleg upplifun dýrmætasta og eftirsóttasta útflutningsvaran. Við erum þjóð sagnalistarinnar. Við erum þjóð bóka og tónlistar sem nær langt út fyrir okkar landsteina. Við höfum nú þegar grunninn að framtíðinni! Atvinnustefnan á að líta á mannvísindi og skapandi greinar sem sjálfa þungamiðjuna í framtíðarhagkerfi, en ekki sem hliðarverkefni.

Sama gildir um íþróttir og líkamlegt atgervi. Íþróttastarf kennir seiglu, teymisvinnu, samkennd og rýmisgreind, flókna líkamlega færni sem vélmenni hvorki geta né munu geta hermt eftir í bráð. Að rækta þessar djúpstæðu, mannlegu eiginleika frá barnsaldri skapar einstaklinga sem munu ekki aðeins lifa af, heldur blómstra í nýjum heimi. Á morgun verða sérfræðingar í mannlegri hegðun, siðfræði, sálfræði og sköpun eftirsóttasta vinnuaflið til að hanna og stýra gervigreindinni á okkar eigin forsendum.

Köllum drögin til baka

Við höfum ekki efni á því að bíða og sjá til. Að ætla að endurskoða atvinnustefnu á tveggja ára fresti í heimi sem vex með veldishraða, tryggir að stjórnvöld verða alltaf tveimur árum á eftir raunveruleikanum.

Atvinnustefna sem hunsar stærstu tækni- og samfélagsbyltingu mannkynssögunnar er ekki vaxtarplan, hún er rýrnunarplan. Það að horfa framhjá hraðri þróun sjálfstýrðra kerfa og líta framhjá okkar helstu mannlegu styrkleikum í listum, menningu og íþróttum er einfaldlega óábyrgt.

Þetta kallar á tafarlausa endurskoðun. Drögum þessa stefnu til baka, setjumst aftur að teikniborðinu og mótum framtíðarstefnu sem byggir á raunveruleika ársins 2026. Gefum vélunum það sem vélanna er, en fjárfestum af fullum þunga í því sem gerir okkur að mönnum. Allt annað er tíu árum of seint.

Höfundur er ráðgjafi í nýsköpun og gervigreind.