Haf­ró fer yfir eigin loka­próf og fær glimrandi ein­kunn

Landssamband smábátaeigenda hefur um árabil gagnrýnt ráðgjöf Hafró og hefur í því samhengi bent á að ráðgjöfin er oft í hrópandi mótsögn við upplifun sjómanna á miðunum. Nýleg skýrsla Deloitte leiðir í ljós að engir beinir árangursmælikvarðar eru til fyrir veiðiráðgjöf Hafró. Stofnunin bendir sjálf á sögulega þróun á útreiknaðri stofnstærð og afla sem óbeinan mælikvarða. Þetta eru hringrök: ráðgjöfin er metin út frá stöðu stofna – staða stofna er metin út frá ráðgjöf. Enginn ytri, óháður mælikvarði er til staðar. Er það nokkur furða að ráðgjöfin fái glimrandi einkunn þegar það nægir að fara yfir eigin lokapróf.

Árangur ráðgjafar

Í þessu samhengi er vert að skoða nokkur dæmi þar sem Hafró hefur brugðist bogalistin hvað stofnmælingu og ráðgjöf varðar:

• Ráðgjöfin fyrir djúpkarfa var 12.384 tonn árið 2020, þremur árum seinna var hún komin niður í 0 og djúpkarfi talinn í bráðri hættu.
• Humarveiðar hafa nú verið bannaðar um árabil en Hafró gaf þó út ráðgjöf löngu eftir að viðvörunarbjöllur fóru að hringja.
• Veiði á úthafsrækju hefur dregist saman um 90% frá 1994.
• Eftir að sandkoli var kvótasettur drógust veiðar á honum saman um 95%.
• Ráðgjöf í löngu hefur dregist saman um meira en 60% frá 2015 og 70% í keilu frá 2011.
• 2025 var lélegasta grásleppuvertíð frá upphafi þar sem ráðgjöf Hafró var í sögulegu lágmarki, en þess ber að geta að þær stofnstærðarmælingar sem Hafró styðst við á hrognkelsi er ekki viðkennd af Alþjóða hafrannsóknarráðinu.
• Að lokum skal það nefnt að smábátasjómenn hafa harðlega gagnrýnt ráðgjöf í þorski og bent á brotalamir í aðferðafræði Hafró í stofnstærðarmælingu. Á haustinu sem leið var t.d. óvenju erfitt fyrir togara á grunnslóð að ná þorski, sem aftur á móti mokveiddist á línu og handfæri. Fiskifræði sjómannsins segir okkur þá að þorskurinn er dreifður og í ætisleit, en þetta virðist ekki ná inn í reiknilíkön Hafró.

Ráðgjöf Hafró er grundvöllurinn fyrir allri ákvarðanatöku um aflaheimildir sem ráðstafa þjóðarauðlind að verðmæti hundruð milljarða króna á hverju ári. Þá vaknar spurningin: hvernig getum við vitað að þessi ráðgjöf gefi rétta mynd af stofnstærðum þegar engin skilgreind viðmið eru til að meta hana?

Veiðarfæri

Hafró verður iðulega eins og köttur í kringum heitan graut þegar spurningin um umhverfisáhrif ólíkra veiðarfæra ber á góma. Erfitt hefur reynst að fá skýra afstöðu stofnunarinnar hvað veiðarfæri varðar þó svo að vísindin séu kýrskýr. Hafró veit sem skyldi að ástæða þess að íslenskir kaldsjávarkóralar séu komnir á válista sé vegna dreginna veiðarfæra. Eins er það óumdeilt að eldsneytisnotkun smábáta per veitt tonn er brot af notkun togara.

Hvað ráðgjöfina varðar þá rígheldur Hafró í þá hugmynd að tonn úr sjó er sama og tonn úr sjó. Fjölmargar rannsóknir hafa þó sýnt fram á að töluvert magn af fiski fer undir grjóthoppara og skaddast eða deyr. Rannsóknir frá 1989, 2006 og 2023 sýna allar að 30-50% þorsks sleppur undan botnvörpu með því að fara undir grjóthoppara og skilar sér ekki sem afli. Hlutfallið er hæst hjá ungum og litlum fiski og nálgast 100% hjá minnsta þorskinum. Auk þess benda gögn til þess að helmingur þorsks sem sleppur beri áverka og lifi því ekki af.

Út frá þessum niðurstöðum verður að ætla að tilkoma grjóthoppara í stað venjulegra bobbingalengja hafi orðið til þess að auka til muna afföll af smáþorski á togveiðum. Kannski er það hluti af svarinu við milljarða spurningunni: Hvers vegna hefur nýliðun verið slök undanfarna áratugi þrátt fyrir stóra hrygningarstofna?

Hlutverk smábáta í gagnaöflun

Í skýrslu Deloitte kemur fram að Hafró „á mikið tækifæri til aukins gagnadrifins samstarfs við útgerðir og auka þar með gæði og umfang þeirra gagna sem stofnunin hefur úr að spila við rannsóknir á stöðu botnsjávartegunda.” Þetta er nokkuð sem LS hefur, ásamt fleirum, bent á um árabil. Sem dæmi nefna skýrslusamráðsvettvangs sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um nýtingu helstu nytjafiska frá 2011 en starfshópurinn lagði meðal annars til „að stjórnvöld skipuleggi sérstakt verkefni þar sem „fiskifræði sjómannsins“ sé formlega skilgreind og rannsökuð.“

Þessi tillaga er í samræmi við hugmyndir um samstjórnun (e. co-management) sem teknar hafa verið upp í fiskveiðistjórnunarkerfum víða um heim. Yfirgripsmikil samantekt í Nature á 130 fiskveiðisvæðum í 44 löndum leiddi í ljós að samstjórnun væri farsæl leið til þess að stuðla að sjálfbærri nýtingu sameiginlegra auðlinda.

Því miður skynja ég mjög takmarkaðan vilja til þess að innleiða hugmyndafræði samstjórnunar í íslenskri fiskveiðistjórnun. Ef til vill byggir þessi mótþrói á misskilningi. Samstjórnun þýðir í þessu samhengi ekki að sjómenn hafi fullt yfirráð og/eða neitunarvald yfir ráðgjöf Hafró eða að vísindalegum niðurstöðum sé hnekkt með skoðun sjómanna.

Þvert á móti er markmiðið að: bæta gæði gagna með því að nýta þá viðveru og þekkingu sem sjómenn afla á sjó á hverjum degi; bæta samskipti þannig að gagnrýni á stofnmat hafi skýran farveg inn í kerfið frekar en í gegnum fjölmiðla eða pólitískar rásir; efla traust með því að sjómenn skilji betur á hvaða grundvelli ráðgjöf er gefin; og auka nákvæmni með því að fanga þekkingu sem hefðbundnar stofnmælingar ná ekki yfir.

Í þessu samhengi má færa sterk rök fyrir því að nýta strandveiðitímabilið betur í gagnaöflun og bæta þannig heildarmynd af stöðu þorskstofnsins. Strandveiðiflotinn veiðir á grunnslóð nærri landi. Á hverju strandveiðitímabili safnast þannig gögn um dreifingu, magn og hegðun stofna í nærri öllum helstu veiðimiðum við strendur landsins. Þessi gögn eru í dag ekki nýtt með kerfisbundnum hætti í rannsóknum eða ráðgjöf Hafró. Með afladagbók, stærðarflokkun fiskmarkaða og AIS tækni er þó auðsótt að nýta þessi gögn með betri hætti.

Við gætum kallað þetta handfærarall.

Smábátaflotinn til þjónustu reiðubúinn

Það er ríkur samstarfsvilji til staðar hjá smábátasjómönnum. Við gerum þó þá sjálfsögðu kröfu að stjórnvöld og Hafró mæti okkur með virðingu og á jafningjagrundvelli. Við erum öll að vinna að sama markmiði: að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu á sameign íslensku þjóðarinnar og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu.

Höfundur er trillukarl og formaður Landssambands smábátaeigenda.