Fjar­lækningar spara nú þegar fjár­muni – og tíma

Það hefur lengi verið vilji innan heilbrigðiskerfisins að innleiða fjarlækningar í meira mæli enda fela þær í sér gríðarleg tækifæri til að spara, auka aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu og minnka biðlista. Heilbrigðisstefna Íslands til ársins 2030 var mótuð árið 2018 að frumkvæði Svandísar Svavarsdóttur heilbrigðisráðherra og í henni var skýr áhersla lögð á að íbúar landsbyggðarinnar gætu nýtt sér fjarlækningaþjónustu til að sækja sérfræðiþjónustu fyrir árið 2030. Þessi stefna sýndi stórkostlega framsýni og vilja til nýsköpunar, sem er einmitt hugarfarið sem gæti bætt þau vandamál sem herja á heilbrigðiskerfið okkar. Lítil lönd eins og Ísland geta ekki hunsað nýjar og snjallar leiðir sem í boði eru til að hagræða og bæta þjónustu, annars er hætt við að kerfið þróist í allsherjar svarthol fjármagns og tíma.

Fjarlækningar eru því ekki lengur róttæk tilraunastarfsemi, heldur innleiðing stefnu sem þegar hefur verið mótuð. Tveggja ára reynsla Húðvaktarinnar af húðlækningum með fjarlækningafyrirkomulagi sýnir ótvíræða kosti og mikil tækifæri til þess að styrkja heilbrigðiskerfið og spara fjármagn, bæði fyrir sjúklinga og ríkið.

Raunhæf leið til að stytta biðlista

Biðlistar skapa óhagræði, auka kostnað og fela í sér raunverulega hættu. Þeir geta leitt til þess að einstaklingar sem ekki hafa bolmagn, þekkingu eða ákveðin einkenni sitji eftir – og að alvarlegir sjúkdómar greinist of seint. Allir biðlistar skapa einnig þrýsting á að komast „fram fyrir röðina“, hvort sem er með greiðslu, kunningsskap eða öðrum leiðum. Slík þróun grefur undan jafnræði í heilbrigðisþjónustu og er ekki í samræmi við heilbrigðisstefnu Íslands.

Eins og staðan er núna getur bið eftir tíma hjá húðlækni numið mánuðum og ekki er fyrirsjáanlegt að það ástand lagist í bráð þar sem landsmönnum fjölgar en starfandi húðlæknum fer fækkandi. Með betri forgangsröðun og markvissri nýtingu fjarlækninga má stytta þann tíma og tryggja að alvarleg tilfelli fái skjótari úrlausn. Snemmbær greining getur skipt sköpum – bæði fyrir heilsu sjúklings og kostnað samfélagsins.

Ef við viljum forðast tvöfalt heilbrigðiskerfi verðum við að hætta að líta á biðlista sem eðlilegt ástand, í stað þess verðum við að horfast í augu við vandann og vinna markvisst að lausnum.

Fjarlækningar eru að reynast vel nú þegar

Fjarlækningar eru nánast óplægður akur á Íslandi, en reynsla okkar sýnir að þjónustan virkar afar vel. Húðvaktin hóf starfsemi í ársbyrjun 2024 og hefur síðan boðið sérfræðiþjónustu í gegnum stafræna samskiptagátt, með fjarlækningum, en þegar þörf er á með hefðbundnum hætti. Samskiptagáttin skráir sjálfkrafa öll samskipti og gögn beint í sjúkraskrá og gerir lækni og sjúkling kleift að eiga samskipti þegar þeim hentar best.

Í húðlækningum duga ljósmyndir og greinargóð lýsing á einkennum oft til að meta stöðu og ákveða næstu skref. Með því að beina einfaldari erindum í stafrænan farveg, þar sem einkenni eru skýr og greining fæst oft fljótt, getur skapast meira svigrúm fyrir sjúklinga sem þurfa flóknari þjónustu. Í þeim tilfellum tekur hefðbundin heimsókn við. Þessi samsetta nálgun hefur reynst okkur best og felur í sér raunhæfa leið til að létta á biðlistum, bæta aðgengi, þjónustu og tryggja að sérfræðingar nýti tíma sinn þar sem hann skiptir mestu máli.

Þegar til heildarmyndarinnar er litið – tími sjúklings, skipulag, ferðalög, fjarvera frá vinnu og fleira – er ávinningurinn enn meiri. Hér er því ekki eingöngu um ávinning fyrir lækna að ræða heldur fyrir sjúklinga einnig og samfélagið í heild.

Ekki bara tímasparnaður, heldur betri þjónusta

Í gegnum stafrænu samskiptagáttina verður þjónustan einnig skilvirkari, öruggari og betri. Rannsóknir hafa ítrekað sýnt að sjúklingar muna oft aðeins 40–50% af því sem fram kemur í læknisheimsókn. Það er mannlegt, aðstæður geta verið streituvaldandi, tíminn er takmarkaður og upplýsingar miklar.

Einn af helstu styrkleikum stafrænnar þjónustu er að öll samskipti eru skráð og aðgengileg hvenær sem er. Margir sjúklingar hafa lýst mikilli ánægju með að geta flett upp svörum læknis síðar, kynnt sér leiðbeiningar aftur og þannig verið virkari þátttakendur í eigin meðferð.

Þetta er ekki aðeins gagnlegt fyrir sjúklinginn. Oft á tíðum, sérstaklega hjá sérfræðilæknum, liggur ástæða komu ekki skýrt fyrir fyrr en í sjálfum viðtalstímanum. Það skapar tímasóun á dýrmætum sérfræðitíma sem mætti nýta betur til að sinna alvarlegri tilfellum. En með skipulagðri fjarþjónustu þar sem sjúklingar skrá ástæðu komu, einkenni og senda viðeigandi gögn áður en tími er úthlutaður, mæta sérfræðilæknar undirbúnir í viðtalstíma, geta forgangsraðað tilfellum markvissar og hraðar eða jafnvel klárað mál alfarið í gegnum fjarþjónustu án þess að skipuleggja viðtalstíma.

Fjárfesting sem borgar sig

Fjarlækningar eru því ekki viðbót við heilbrigðiskerfið heldur annað fyrirkomulag sérfræðiþjónustu sem þegar er veitt. Spurningin er í raun ekki hver kostnaðurinn sé heldur hvernig við innleiðum fjarlækningar og tryggjum um leið að þær auki þjónustu og lífsgæði sjúklinga auk þess að spara fjármagn.

Fyrir utan beinan sparnað, felst ótvíræður samfélagslegur og fjárhagslegur ávinningur fyrir strjálbýlt land í jafnara aðgengi fólks um allt land að heilbrigðisþjónustu. Í sambærilegum löndum, til dæmis í Noregi, er fjarlækningaþjónusta nú þegar mikið nýtt.

Samtal sem skilar árangri

Viljinn er sannarlega til staðar og margt gott að gerast víða innan kerfisins. Það er sameiginlegt markmið allra að bæta aðgengi og gæði þjónustu við sjúklinga og tryggja að fjármunir nýtist sem best. Gott samstarf við Sjúkratryggingar Íslands og Heilbrigðisráðuneytið ásamt fleirum hefur verið lykilforsenda þess að mikilvæg þekking á ávinningi fjarlækninga í meðferð húðsjúkdóma er nú orðin til hjá Húðvaktinni. Markmið okkar er að halda áfram því uppbyggilega samstarfi og byggja á reynslunni til þess að bæta þjónustuna enn frekar og skila meiri ávinningi til sjúklinga. Um leið viljum við gera okkar og miðla þeirri reynslu sem við höfum áunnið okkur.

Þekkingin sem nú er að verða til er mikilvægt veganesti sem við eigum að nýta í stefnumótun um eflingu fjarlækninga. Með því að koma á stærra samtali geta stjórnvöld, stofnanir, sjúkratryggingar, læknar og aðrir þjónustuaðilar í sameiningu byggt upp mikilvæga þekkingu og nýja nálgun þar sem fjarlækningar eru viðtekinn og eðlilegur hluti af heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Við megum í raun engan tíma missa.

Höfundar eru húðsjúkdómalæknar hjá Húðvaktinni.