Í minningu Jürgen Habermas, eins mesta hugsuðar sam­tímans

Ég hafði vonast til að skrifa þessa grein árið 2029, í tilefni þess að Jürgen Habermas yrði 100 ára, en því miður varð það ekki raunin. Þýski heimspekingurinn og félagsfræðingurinn og einn áhrifamesti hugsuður samtímans, lést um síðustu helgi, 96 ára að aldri. Hann skilur eftir sig vitsmunalegt tómarúm sem erfitt verður að fylla. Ljóst er þó að framlag Habermas til stjórnmálaheimspekinnar mun halda áfram að hafa áhrif á komandi kynslóðir fræðimanna á fjölmörgum sviðum félagsvísinda, líkt eins og það hafði áhrif á núlifandi kynslóð. Án þess heimspekilega grunns sem Habermas þróaði í verkum sínum og fjallar um samskiptaathafnir (e. communicative action) og almannarýmið (e. public sphere), hefði framkvæmd rannsóknarverkefnis okkar sem lauk nýverið og ber heitið „Reclaiming Liberal Democracy in the Postfactual Age“ (RECLAIM), verið óhugsandi. Verkefnið var fjármagnað af Evrópusambandinu, samhæft af Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands og náði til háskóla og rannsóknastofnana frá þrettán Evrópulöndum. Verkefnið framundan fyrir rannsakendur í anda Habermas verður því að halda áfram, verja og vernda arfleifð hans með áherslu á samskiptaskynsemi (e. communicative rationality) og opinbera notkun skynseminnar. Þetta kann að vera nauðsynlegra en nokkru sinni fyrr á tímum sem einkennast af hnignun lýðræðis og endurkomu þjóðernispopúlisma, en einnig af síauknum áhrifum svokallaðs „handan-sannleika“ (e. post-truth) á fjölmiðla- og upplýsingaumhverfi. Þetta ástand, eins og við höfum haldið fram í RECLAIM-verkefninu, helgast af áhrifum umbreytandi tækni (e. disruptive technologies) og bergmálshellum á netinu, en einnig af minnkandi skuldbindingu, jafnvel opinberri andstöðu við grundvallargildi umræðulýðræðis, ekki síst takmörkuðum vilja til að eiga samtal og rökræður við samferðarfólk okkar sem við erum á öndverðum meiði við í skoðunum og hugmyndafræðilega.

Þótt ómögulegt sé í stuttri grein sem þessari að fara í heild sinni yfir heimspekilegt framlag Habermas, ekki síst framlag hans til framþróunar gagnrýnna kenninga Frankfurtskólans, er það sem stendur mögulega helst upp úr – séð frá sjónarhorni stjórnmálaheimspekinnar – kenningar Habermas um almannarýmið, samskiptaathafnir og umræðulýðræði. Þær kenningar hafa haft gríðarleg áhrif á þróun hugmynda um frjálslynt lýðræði. Gegnir þar stóru hlutverki dýpkun Habermas á nokkrum lykilhugtökum sem hafa gert það mögulegt að skilja betur hugtök eins og viðmiðunargildi og frelsismiðaða möguleika lýðræðisins, en einnig margar þeirra mótsagna og veikleika sem verða greinanlegir í þróunarferli frjálslyndra lýðræðisríkja við aðstæður síðkapítalisma. Hér má einkum minna á mikilvægar greiningar Habermas á kerfi og lífsheimi annars vegar og verkfærisskynsemi og samskiptaskynsemi hins vegar. Þá hefur prófessorsritgerð Habermas (þ. Habilitationsschrift) um „uppbyggilega umbreytingu almannarýmisins“ orðið að lykilviðmiði í umræðu um gildi daglegrar opinberrar umræðu við myndun lýðræðislegs lögmætis, þ.e. að ákvarðanir stjórnvalda verði aðeins raunverulega lögmætar þegar „samskiptavaldinu“ tekst að skapa farveg fyrir opið og innihaldsríkt samtal á sameiginlegum opinberum vettvangi sem svo er veitt inn í þinglega umræðu og ákvarðanatöku. Þar mætir það svo stjórnsýsuvaldinu sem hefur að lokum umboð til að taka bindandi ákvarðanir. Eins og frægt er orðið er þetta kerfið sem brúar bilið á milli borgaranna og kjörinna fulltrúa þeirra og gerir borgurunum kleift að líta á sig sem höfunda laganna fremur en þiggendur. Þessi hornsteinn í skrifum Habermas um umræðulýðræði byggir á fyrri verkum hans um almannarýmið sem sameiginlegt samskiptarými opinberrar umræðu, sem hann þróaði allar götur frá sjöunda áratugnum, og kenningu hans um samskiptaathafnir sem sett er fram í einu af aðalverkum hans sem kom út snemma á níunda áratugnum, Kenningu um samskiptaathafnir (þ. Theorie des kommunikativen Handelns).

Stjórnmálalegt landslag samtímans, sem einkennist í auknum mæli af rangfærslum og handansannleik í stjórnmálum, virðist ganga gegn mörgum af grundvallarforsendum kenninga Habermas um samskiptaathafnir. Habermas trúði staðfastlega á hugmyndina um „valdbeitingarlaust vald hinna betri raka“, þ.e. að ákvarðanir séu þeim mun betri eftir því þeir sem að þeim koma þurfa að rökstyðja þær með vísan til sameiginlegra hagsmuna. Hugmyndin byggir á þeirri forsendu að þegar fólk á í samskiptum sé óbeint gengið út frá því að það meini það sem það segir og að það sem það segir sé satt eftir bestu vitund. En tilkoma handan-sannleiks stjórnmála, ásamt vaxandi hlutverki rangra upplýsinga og svokallaðra „annars konar staðreynda“ (e. alternative facts), hefur grafið undan þessari grundvallarforsendu. Samkvæmt Oxford English Dictionary er það handan-sannleiks ástand „þegar hlutlægar staðreyndir hafa minni áhrif á mótun almennrar skoðunar en ákall til tilfinninga og persónulegra sannfæringa“. Fjölgun slíkra gervistaðreynda er vísbending um að óbeinar sannleikskröfur séu að veikjast og jafnframt mikilvægur þáttur í leikjafræði einræðispopúlisma sem leitast við að gengisfella grundvallarhlutverk staðreynda og sannleiksleitarinnar í umræðulýðræði. Þetta hefur þær afleiðingar að opinber umræða verður merkingarlaus ef við getum ekki lengur treyst því að fólkið sem við rökræðum við meini það sem það segir og segir það sem það meinar.

Sumir hafa haldið því fram að þessi þróun sýni fram á að kenningar Habermas um samskiptaathafnir og umræðulýðræði séu óraunhæf óskhyggja. Slíkar mótbárur byggja þó á misskilningi á normatífu eðli fræðikenninganna. Markmið þeirra er að kanna möguleika og jafnframt að vera framlag til eflingar opinberrar umræðu á fulltrúalýðræðið. Breyttar aðstæður í raunheimum geta ekki einar og sér grafið undan normatífu gildi kenninga um umræðulýðræði, enda myndi slíkt krefjast þess að settar yrðu fram sambærilegar kenningar sem stæðu með sannfærandi hætti gegn þeim. Slíkar kenningar hafa, eðli máls samkvæmt, þó ekki komið fram. Á sama tíma er umrædd þróun í átt til einræðispopúlisma – sem mögnuð er upp með tækniþróun á borð við framleiðslu rangfærslna með spunagreind – skýr áminning um að núverandi og komandi kynslóðir fræðimanna af Habermas-skólanum þurfa að gera sér grein fyrir að við megum aldrei ganga að umræðulýðræði, í öllum myndum, sem sálfgefnum hlut heldur þurfum við að endurheimta og viðhalda því hvern einasta dag. Í stjórnmálalandslagi sem einkennist af breyttu upplýsingaumhverfi og breyttri fjölmiðlanotkun er sérstaklega mikilvægt að viðurkenna – og ekki síður vernda – kerfislega mikilvægt hlutverk almannarýmisins sem sameiginlegs og aðgengilegs rýmis opinberrar umræðu. Þetta felur í sér að meta að verðleikum hlutverk trúverðugs fjölmiðlaumhverfis þar sem ólíkir miðlar hafa svigrúm til að starfa. Jafnframt krefst það þess að stjórnmálafólk líti á það sem skyldu sína gagnvart samfélaginu og almannarýminu að svara gagnrýnum spurningum blaðamanna. Þróun þar sem gagnrýnin fjölmiðlun er stimpluð rakalaust sem „falsfréttir“, eins og við sjáum víða, þarf að fordæma umbúðarlaust sem brot á lýðræðislegum viðmiðum.

Höfundur er prófessor í stjórnmálafræði.