Starfs­hópur skilar skýrslu

Starfshópur sem Katrín Jakobsdóttir stofnaði á sínum tíma skilaði nýlega skýrslu til Kristrúnar Frostadóttur arftaka Katrínar í forsætisráðuneytinu.

Þótt aðal tilefni skýrslugerðarinnar sé að leggja til að helfararinnar 1939 - 1945verði minnst hér á landi á alþjóðadegi þeirrar minningar þ. 27. janúar, þá eru einnig lagðar til aðrar hugmyndir og ein lagabreyting.

Ein af tillögum starfshópsins er að Ísland gerist aðili að IHRA bandalaginu svonefnda (International Holocaust Remembrance Alliance) og undirriti Stokkhólms-ályktunina sem hluta af aðild.

Hópurinn leggur einnig til að breyta hegningarlögum þannig að það verði refsivert að afneita helförinni.

Í þessari grein ætla ég að fjalla um síðastnefnda atriðið og ráðgeri að fjalla betur um aðrar tillögur nefndarinnar síðar.

„Tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða“

Til stóð árið 2020 að breyta hegningarlögum sbr. þingskjal nr. 772: „Hver sá sem opinberlega afneitar, gróflega gerir lítið úr, eða reynir að réttlæta eða samþykkja þjóðarmorð sem framin voru á vegum þýska nasistaflokksins í síðari heimsstyrjöldinni skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“

Breytingartillagan, sem Rós Björk Brynjólfsdóttir þáv. þingmaður Samfylkingarinnar stóð fyrir, fjallar um þjóðarmorð, þ.e. umfjöllun og afstöðu manna til tiltekinna voðaverka þýska nasistaflokksins. Það er mjög alvarleg og afdrifarík ákvörðun að setja lög sem skerða tjáningarfrelsið, í þjóðríki sem byggir á lýðræði og tjáningarfrelsi.

Í stjórnarskrá lýðveldisins segir í 73. grein: „Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar.Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.

Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum“

Með breytingartillögunni er lagt til að tjáningarfrelsinu verði settar skorður. Formaður starfshópsins, Rósa Björk, telur að afneitun á „þjóðarmorði sem framin voru á vegum þýska nasistaflokksins samrýmist m.a. ekki lýðræðishefðum“ (á facebook 20. jan. 2020).

Lýðræðishefðir byggja m.a. á ákvæði stjórnarskrárinnar um að tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Ég tel það vera andstætt lýðræðishefðum okkar að banna tjáningu með tilvísun í lýðræðishefðir.

Í greinargerð frumvarps sem Rósa Björk vann að þegar hún sat á þingi 2020 er skráð að „þessi takmörkun á tjáningarfrelsinu helgast af allsherjarreglu en opinber afneitun á helförinni er til þess fallin að raska henni.“

Allsherjarregla á yfirleitt við um það að haldið sé uppi lögum og reglum í samfélaginu. Í 63. grein stjórnarskrár lýðveldisins segir að menn megi „iðka trú sína í samræmi við sannfæringu hvers og eins en þó megi ekki kenna eða fremja neitt sem er gagnstætt góðu siðferði eða allsherjarreglu.“ Og í 73. greininni er ákvæði um vernd á „siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra.“

Það er röskun á allsherjarreglu að hefta tjáningarfrelsi sem er meginregla og viðtekið er að við lögskýringar ber að skýra undantekningarreglur í lögum þröngt.

Skoðanir einhverra á einhverju málefni, hversu ruglingslegar og fjarri sannleikanum sem þær eru, er ekki brot gegn allsherjarreglu eða siðgæði. Að banna umræður og yfirlýsingar um eitt ákveðið málefni getur virkað þveröfugt. Í stað opinnar umræðu fá samsærishugmyndir vængi hjá þeim sem hafa ekki menntun eða þekkingu til að skilja málefnið og eru oft hallir undir ranghugmyndir og falsfréttir.

Hatursorðræða

Afneitun á glæpaverkum nasista á árunum 1933 - 1945 er oftast liður í hatursorðræðu og beinist gegn gyðingum. Á Íslandi örlar á slíkri afstöðu meðal smáhópa sem stundum sýna sig á almannafæri en oftast sést til þeirra á samfélagsmiðlum.

Hatursorðræðu á Íslandi í dag er þó fyrst og fremst beint gegn þeim sem aðhyllast Islam, samkynhneigðu fólki og hælisleitendum.

Í hegningarlögum eru nú þegar ákvæði gegn hatursglæpum: „Hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, eða breiðir slíkt út, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“(233 gr.)

Ég fæ ekki betur séð en að þessi ákvæði hegningarlaganna gegn hatursglæpum nái til þeirra sem ráðast gegn gyðingum, þ.e. þeir sem afneita helförinni eða hafa í frammi aðrar aðgerðir til að smána eða ógna gyðingum.

6MNE

Glæpir nasista gegn gyðingum, Romafólki, samkynhneigðum, fötluðum og pólitískum andstæðingum eru kirfilega skrásettir og kunnir meginþorra manna.

Að afneita þessum glæpum að hluta eða að fullu er jaðarskoðun á Íslandi.

Afneitun helfararinnar er ekki eina tilbrigðið við gyðingahatur sem gyðingahatarar birta okkur. Sumir þeirra telja að sveitir Hitlers hafi ekki gengið nógu langt í útrýmingarherferðinni gegn gyðingum. Í árásinni á Þinghúsið í Washington þ. 6. janúar 2020 mátti sjá menn skreyta sig með skammstöfuninni 6MNE (Six million was not enough) - sem útleggst að morð á sex milljónum gyðinga var ekki nóg, sumir vildu meira. Á samfélagsmiðlum má lesa skrif Íslendinga um að „Dolli frændi hefði átt að klára verkið“ og er þá verið að segja hið sama og þeir sem bera 6MNE vilja tjá okkur.

Hvernig á að meðhöndla þessa afstöðu nasistanna? Þeir afneita ekki helförinni en viðurkenna fúslega þessa staðreynd en eru ekki ánægðir með árangurinn.

Mér sýnist að ákvæði hegningarlaganna gegn hatursorðræðu gagnist gegn þessum einstaklingum og einnig þeim sem afneita helförinni.

Þjóðarmorð

Hluti af rökstuðningi fyrir þessu frumvarpi kemur fram í orðum Rósu Bjarkar á facebook: „Glæpum byggðum á gyðinga- og/eða útlendingaandúð fer fjölgandi og það þarf að sjá til þess að slíkt níð nái ekki að koma sér vel fyrir í íslensku samfélagi.“

Lönd sem standa okkur landfræðilega og menningarlega nærri, t.d. Danmörk, Noregur, Finnland, Írland og Bretland hafa ekki sett bann gegn afneitun helfararinnar í lagabálka sína. Önnur lönd sem hafa ekki slíkt bann eru m. a. Spánn, Eistland, Litháen og Bandaríkin. Þessi lönd hafa svipuð ákvæði í lögum sínum varðandi hatursorðræðu og er að finna í íslenskum lögum. Í lögum nokkurra landa eru ákvæði sem banna afneitun á þjóðarmorðum (Genocide) skv. skilgreiningu alþjóðastofnana.

Þjóðarmorð felst í vísvitandi aðgerðum til að útrýma tiltekinni þjóð, þjóðarbroti, kynþætti eða trúarhópi að hluta eða í heild og er glæpur gegn mannkyni skv. skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna.

Auk glæpaverka nasista gegn gyðingum, Romafólki ofl. má nefna þjóðarmorð Tyrkja gegn Armenum, og fjöldamorðin í Rúanda. Talið er að a.m.k. 28 þjóðarmorð hafi verið framin á 20. og 21. öldinni og tala fórnarlamba sé um 20 milljónir manna. Til viðbótar þessum þjóðarmorðum eru aðrir atburðir sem varla geta talist annað en þjóðarmorð þegar um 15 milljónir manna voru myrtar. Í þessum fjölda eru m.a. milljónir Kínverja sem voru myrtir af japanska hernum í síðari heimsstyrjöldinni.

Helförin gegn gyðingum hefur sérstöðu, ekki aðeins vegna fjölda þeirra gyðinga sem myrtir voru, séstaðan felst m.a. í því hversu skipulögð og tæknivædd morðin voru. Hugmyndafræðin að baki var fasísk þjóðernisstefna byggð á kenningum um kynþáttayfirburði hvítra og nærðist ennfremur á aldagömlu hatri á gyðingum sem grasseraði víða í Evrópu öldum saman.

Barátta gegn kynþáttahatri

Baráttunni gegn gyðingaandúð (anti-semitisma) má aldrei linna. En sú barátta verður að vera reist á sama grunni og öll barátta gegn kynþáttahatri en ekki sem sérstök barátta fyrir afmarkaðan hóp.

Því miður hefur borið á því að ásakanir um gyðingaandúð hafi verið misnotaðar til þess að kæfa niður gagnrýni á framferð Ísraelsríkis gegn Palestínumönnum. Innan Evrópusambandsins og víðar er unnið að framgangi s.k. IHRA (International Holocaust Remebrance Alliance) reglna sem nota á til að skilgreina gyðingaandúð og hafa 35 ríki tekið þessar reglur upp. IHRA reglurnar hafa verið misnotaðar til að skilgreina gagnrýni á Ísraelsríki og síonisma sem gyðingaandúð og þar með hamlað baráttu Palestínumanna fyrir réttindum sínum sem eru samþykktar af alþjóðasamfélaginu. Um reglur IHRA má fræðast á netinu auk þess sem ég skrifaði um reglurnar í bók minni Íslandsstræti í Jerúsalem sem ég sendi öllum þingmönnum 2019. IHRA reglurnar hafa sætt gríðarlegri gagnrýni frá fremstu fræðimönnum á sviði gyðingahaturs, helfararfræða og þjóðarmorðsfræða. Eitt af fyrstu verkum Zohran Mamdani hins nýja borgarastjóra New York, var að afnema IHRA reglurnar sem fyrri borgarstjóri hafði tekið upp.

Tröllasaga

Árið 2019 kom út hér á landi bókin Tröllasaga 20. aldarinnar þar sem helför nasista er afneitað. Útgáfan vakti töluverð viðbrögð og var fordæmd víða. Nokkrar bókabúðir neituðu að selja bókina. Það vekur athygli mína að Sagnfræðingafélag Íslands lagði ekki til að bókin verði bönnuð en hvatti til „gagnrýninnar og upplýstrar umræðu um efni bókarinnar og annarra af svipuðu tagi sem virðast fyrst og fremst hafa þann tilgang að kasta ryki í augu lesenda og afvegaleiða fræðilega umræðu. Til að upplýst umræða geti átt sér stað þarf almenningur og fræðasamfélagið að hafa í höndum þau verkfæri sem þarf til að bregðast við augljósum sögufölsunum eða afbökun. Mikilvægasta verkfærið er þekking og því skorar Sagnfræðingafélag Íslands á þar til bær stjórnvöld að taka nú þegar skref í þá átt að efla sögukennslu í grunn- og framhaldsskólum. Með því getur fólk forðast rit sem samin eru í vafasömum tilgangi og standast ekki fræðilegar kröfur.“

Vegna útkomu bókarinnar sagði Heiðar Ingi Svansson formaður Félags íslenskra bókaútgefenda að opið og lýðræðislegt samfélag bjóði upp á aðra möguleika en að banna útgáfu tiltekinna verka. „Það er spurning hvort þessi útgáfa geti líka leitt til opinnar umræðu sem sé betri og gagnlegri heldur en bönn. Við vitum að bönn geta virkað á hinn veginn. Bann getur líka þýtt það að það geti verið meiri eldur á bál sem mögulega loga sem geta stuðlað að kynþáttahatri eða skoðunum sem eru ekki sagnfræðilega réttar. Það má alveg velta því fyrir sér.“

Ef umrætt frumvarp hefði verið samþykkt á þingi 2019 þá hefði þessi bók að sjálfsögðu verið bönnuð.

Mörk málfrelsisins

Franska tímaritið Charlie Hedbo birti árið 2015 grínteikningar af Múhammeð spámanni sem særðu marga trúaða múslima og voru notaðar af öfgasinnum til að ráðast gegn starfsmönnum tímaritsins og myrða marga þeirra. Starfsmenn tímaritsins voru gagnrýndir af ýmsum og meðal þess sem var bent á að teikningar blaðsins, sem voru ekki utan ramma laganna, sýndu vanþroska og óábyrga hegðun. Menn töldu að birtingin hefði verið vatn á myllu öfgamanna og jafnframt bitnað á friðsömum múslimum sem í engu höfðu til saka unnið. En það komu ekki fram tillögur um að banna teikningarnar. Tímaritið hélt áfram að birta m.a. skopmyndir af trúarleiðtogum með kynferðislegum tilvísunum sem eru á jaðri laganna gegn hatursorðræðu. Charlie Hebdo hefur hæðst að börnum sem hafa farist við flóttatilraunir foreldranna, fórnarlömbum COVID-19, deyjandi eiturlyfjafíklum, leiðtogum heimsins, nýnasistum, páfanum, biskupum, leiðtogum gyðinga og annarra trúarbragða. Tímaritið birti teiknimynd af jarðarför hálshöggvins kennara sem sýnir líkmenn bera tvær kistur, eina fyrir líkið og eina fyrir höfuðið. Þrátt fyrir mikla gagnrýni á framferði tímaritsins hafa yfirvöld ekki ákært Charlie Hedbo fyrir brot á lögum um hatursorðræðu. En í Frakklandi gilda lög sem banna þegnum að afneita helförinni og árið 2019 var Frakkinn Alain Soral dæmdur í eins árs fangelsi fyrir þá sök.

Árið 2005 birti danska blaðið Jótlandspósturinn skopteikningar af Múhammeð sem vöktu, líkt og teikningar Charlie Hedbo, mikla reiði og múgæsingu í heimi múslima. Tilgangur blaðsins var sá að ögra múslimum sökum þess að: „Nútíma, veraldlegu samfélagi er hafnað af flestum múslimum. Þeir krefjast sérstöðu þegar þeir krefjast þess að hugað sé sérstaklega að þeirra eigin trúarlegum tilfinningum. Það er ósamrýmanlegt veraldlegu lýðræðisríki og málfrelsi, þar sem maður verður að vera tilbúinn að finna sjálfan sig í háði, spotti og vera gerðir hlægilegir.“

Danska ríkisstjórnin svaraði kröfum ýmissa múslimalanda um ritskoðun að það samrýmdist ekki dönskum lögum.

Bandaríkjamaðurinn Noam Chomsky, sem er af gyðingaættum, er heimsfrægur baráttumaður gegn óréttlæti og stríðsrekstri. Hann skrifaði eftirfarandi árið 1981: „Það er grundvallaratriði að tjáningarfrelsi (þ.m.t. akademískt frelsi) á ekki að vera takmarkað við skoðanir sem menn samþykkja og það er einmitt þegar um er að ræða skoðanir sem eru næstum almennt fyrirlitnar og fordæmdar að verja verður þennan rétt af krafti. Það er auðveldara að verja þá sem enga vörn þurfa en að taka þátt í einróma (og oft réttlætanlegri) fordæmingu á broti á borgaralegum réttindum af hálfu opinberra andstæðinga.“

Tilefni þess að Chomsky greip til pennans var dómur yfir franska helfararafneitaranum Robert Faurisson.

Í skýrslu starfshópsins umrædda segir: „Að mati sérfræðinga felur opinber afneitun á þjóðarmorði, stríðsglæpum og ofsóknum í garð minnihlutahópa í sér verulega hættu á að viðlíka glæpir endurtaki sig.“ Hér er ekki bent sérstaklega á helförina gegn gyðingum en rætt um þjóðarmorð og ofsóknir þótt tillaga hópsins sé eingöngu um að banna afneitun á þjóðarmorði nasista gegn gyðingum.

Og í þessu samhengi má segja að opinberar afneitanir margra stjórnmálamanna og fjölmiðla á þjóðarmorðinu sem á sér stað í Palestínu í dag felur „í sér verulega hættu á að viðlíka glæpir endurtaki sig.“

Það er einnig athyglisvert að í löndum sem kenna sig við frjálslyndi og lýðræði er mjög sótt að stuðningsfólki Palestínumanna með samkomubönnum og fleiri aðgerðum. Listamenn eru sviptir viðurkenningum, kennarar eru reknir úr starfi, lögregla gengur hart fram og fangelsar fólk í Bretlandi og í Bandaríkjunum eru nemendur reknir úr skólum fyrir að sýna Palestínumönnum stuðning.

Talsmenn Ísraels og síonistar halda því fram að þjóðarmorðið gegn gyðingum sé sérstakt og eigi ekki að ræða í tengslum við aðra þjóðernisglæpi. Stefán Einar Stefánsson starfsmaður Morgunblaðsins skrifaði t.d. í blaðið 20. nóvember 2025 „Allar tilraunir fólks til þess að draga samjöfnuð milli þessarar sögu [helfararinnar] og annarra atburða sem síðar hafa hent eru fjarstæðukenndar, hversu mjög sem óhugnaðurinn birtist á hverjum tíma.“ Stefán Einar vill ekki bera saman glæpi sem eiga það sameiginlegt að vera sprottnir úr jarðvegi þjóðernisstefnunnar - sem er grundvallaratriði í þeirri viðleitni að vinna gegn þjóðarmorðum. Í dag er allur heimurinn vitni að að þjóðarmorði Ísraels gegn Palestínumönnum á Gaza og Vesturbakkanum - þjóðarmorði sem er byggt á grundvelli þjóðernishyggju síonismans.

Hugmyndir starfshópsins sem Rósa Björk fer fyrir er á þessum nótum; eitt þjóðarmorð hefur sérstöðu og kallar á skerðingu tjáningarfrelsis.

Í stað banns við afneitun er eðlilegast að hafa umræður um þjóðarmorð á grundvelli rannsókna á orsökum og afleiðingu, á þætti þjóðernisstefnunnarog kynþáttahyggjunnar; uppsprettur hatursins sem getur leitt til þjóðarmorða jafnt í Þýskalandi sem í Ísrael og víðar.

Höfundur bókarinnar Íslandsstræti í Jerúsalem.