Skulda­skellir, nýr jóla­sveinn sveitar­fé­laga?

Það var áhugavert að sjá sveitarfélög skella skuldinni á ríkið og fyrra sig þannig ábyrgð á því að uppfylla NPA samninga sem er lögbundin þjónusta þeirra og skylda að uppfylla. Sveitarfélög hafa allt frá árinu 2012 verið með NPA í innleiðingaferli, sem hófst þá sem innleiðingaverkefni. Báru nokkur sveitarfélög gæfu til að taka þátt í því frá upphafi og skapa með því fötluðum einstaklingum frelsi og rétt til að lifa sjálfstæðu og merkingabæru lífi á svo marga vegu sem áður hafði verið því ómögulegt. Svo dæmi séu tekin; að geta farið í bað þegar viðkomandi vildi, á kaffihús eða einfaldlega út úr herberginu, búið sjálfstætt, farið í nám, í starf, og annast barnið sitt o.s.frv. NPA er mannréttindi en ekki fríðindi, og frelsar fólk úr ánauð úreltra viðhorfa og kerfis. NPA er jöfnunartæki. Réttur fatlaðs fólks til NPA var festur í lög 2018, NPA er því sveitarfélögum ekki óþekkt fyrirbæri.

Í fréttum síðustu viku komu fram svör tveggja kvenna sem gegna borgar- og bæjarstjóraembættum í sveitarfélögum sem neita fólki um NPA samninga þrátt fyrir lögbundinn rétt. Bæjarstjórinn segir „Við viljum öll gera vel og veita framúrskarandi þjónustu til íbúa, sérstaklega fyrir okkar viðkvæmustu hópa.“ „Auðvitað myndum við vilja gera betur en við verðum að forgangsraða.“

Virðist því bæjarstjórinn forgangsraða á kostnað fatlaðs fólks og gera þar með fatlað fólk ábyrgt fyrir því að aðrir íbúar geti fengið betri þjónustu, þetta sama sveitarfélag er vel statt og skilar talsverðum hagnaði. Í upptöldum lykilatriðum í fjárhagsáætlun er ekki minnst á fatlað fólk sem hlýtur þó að vera talsverður hópur í sveitarfélaginu en til fatlaðs fólks teljast m.a. þau sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra. Borgarstjórinn lætur hafa eftir sér að ef ekki verði samið um sérstaka tekjustofna til að fjármagna þjónustu við fatlað fólk kalli það á miklar hagræðingaraðgerðir hjá sveitarfélögum, „sem geta skert lífsgæði í samfélögunum okkar.“ Ekki verður betur séð en að borgarstjóri beiti hræðsluáróðri þegar hún lýsir því yfir að þurfi sveitarfélög að hagræða til að sinna lögbundinni þjónustu muni það koma niður á lífsgæðum íbúanna almennt. Þannig er forgangsröðun á kostnað fatlaðs fólks enn og aftur réttlætt og fatlað fólk gert ábyrgt fyrir lífsgæðum samborgara.

Það er afleitt, að fólk í forystuhlutverki sveitarfélaga stilli hópum upp á móti hvor öðrum og skapi með því andúð og virðingarleysi í garð fatlaðs fólks sem einungis berst fyrir því að mannréttindi þess séu virt til jafns við aðra hópa og að lögum sé framfylgt.

Samkvæmt grein frá formanni ÖBÍ réttindasamtaka hafa sveitarfélögin fengið úrræði til að takast á við lögbundna þjónustu við fatlað fólk í innleiðingarferli samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks, sem hefur staðið yfir síðan 2007. Tekjuskattaprósenta hefur lækkað og útsvarshlutfall sveitarfélaga hækkað nokkrum sinnum frá 2011 þá hafa tekjustofnar ítrekað verið fluttir frá ríki til sveitarfélaga til að standa undir kostnaði við veitingu þjónustunnar. 

Það er í besta falli áhugavert að sjá tvær ágætar konur í forsvari fyrir stærstu sveitarfélög landsins bera það á borð fyrir okkur, fatlað fólk og alla aðra, að engin fjármögnun hafi fylgt nýlögfestum samningi SÞ um réttindi fatlaðs fólks og að þær þurfi að forgangsraða verkefnum sinna sveitarfélaga á þann hátt að fara gegn lögbundnum skyldum og brjóta þannig á ,,sjálfsögðum‘‘ rétti fatlaðs fólks til lífs til jafns við aðra. Það eru vonbrigði að sjá slíka afstöðu forystufólks, hvaða sveitarfélagi sem er. Það er óviðunandi að borgarstjóri tefli lögbundnum rétti fatlaðs fólks á móti lífsgæðum annarra íbúa borgarinnar. Það er óásættanlegt að forystufólk sveitarfélags færi ábyrgðina af því að veita lögbundna þjónustu yfir á fatlað fólk og tali með þeim hætti að réttindi þess hóps sé byrði. Fyrst og fremst ber kjörnum fulltrúum að gæta þess að mannréttindi séu virt og farið sé að lögum.

Segja má að fólk sem óskar eftir NPA en fær ekki sökum fyrirslátts sveitarfélaga, er frelsisskert og frelsisskerðing er ofbeldi. Að neita fötluðu fólki um þá aðstoð sem það þarf til að lifa innihaldsríku lífi, taka þátt í samfélagi, öðlast menntun og hafa aðgengi að vinnu svo fátt eitt sé nefnt er ofbeldi. En takið eftir framangreint eru SJÁLFSÖGÐ RÉTTINDI eitthvað sem aðrir hér á landi fá í vöggugjöf og þurfa ekki að velta fyrir sér hvort þeir hafi tækifæri til að lifa sínu lífi á þann hátt sem hver og einn kýs, nema hann fatlist á lífsleiðinni.

Sjálfsbjörg lsh. kallar eftir því að kjörnir fulltrúar stígi fram og axli þá ábyrgð sem ríki og sveitarfélög hafa undirgengist og tryggi fötluðu fólki þau réttindi sem þeim ber skylda til. Þann 3ja desember er Alþjóðlegur dagur fatlaðs fólk þá höldum við upp á lögfestingu samningsins og sjálfsagðan rétt til innihaldsríks lífs. Til hamingju öll með lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Höfundur er formaður Sjálfsbjargar landssambands hreyfihamlaðra.