Satt, hálfsatt og ósatt í umræðu um læsiskennslu á Íslandi: Einkenni árangursríkrar læsiskennslu Rúnar Sigþórsson skrifar 12. nóvember 2022 07:00 Í síðustu grein færði ég rök fyrir því að það að geta lesið – í þeim skilningi að geta tengt saman stafi og hljóð, tengt saman hljóð í orð og orð í setningar – sé ekki það sama og að vera læs, hvað þá fulllæs. Rökin eru byggð á því að læsi sé flókin og marghliða hæfni sem fólk þróar með sér alla ævi og er meðal annars háð bakgrunnsþekkingu, félagslegu samhengi og sjálfsmynd. Fjöldi rannsókna er til á því sem einkennir árangursríka læsiskennslu. Fræðimenn taka þó fram að engin ein aðferð henti öllum nemendum og ein rannsókn geti aldrei fært haldbær rök fyrir ágæti tiltekinnar aðferðar. Slík rök verði að byggjast á endurteknum rannsóknum og ekki sé heldur hægt að líta fram hjá því að gagnsemi hverrar aðferðar sé háð faglegum ákvörðunum og hæfni þeirra sem beita henni. Hér á eftir verða dregnar saman niðurstöður þriggja yfirlitsrannsókna sem varpa ljósi á þetta viðfangsefni. Þar er um að ræða: 1) samantekt og greiningu Hall (2013), prófessors við háskólann í Cork á Írlandi, á rannsóknum frá Bandaríkjunum, Bretlandi og Ástralíu á árangursríkum starfsháttum læsiskennara, 2) rannsókn Bretanna Wray og Medwell (2002) á sambærilegum hópi framúrskarandi breskra kennara og 3) samantekt Bandaríkjamannanna Gambrell, Malloy, Marinak og Mazzoni (2015) um aðferðir sem rannsóknir hafa sýnt að skili góðum árangri í læsiskennslu (e. best practice). Samantekt á þessum niðurstöðum er hér skipt í þrjá þætti: Námskrá, bekkjarstjórnun og kennslufræðilegar stoðir kennslunnar án þess að geta þess sérstaklega hvað kemur úr hverri rannsókn. Námskrá framúrskarandi læsiskennara einkennist af því að nemendur lesa mikið af misþungu og fjölbreyttu lesefni og rita fjölbreytta texta um það sem skiptir þá máli. Kennarar leitast við að efla sjálfstæði nemenda með því að gefa þeim tíma og hvetja þá til lesturs og ritunar að eigin vali. Kennarar leggja áherslu á að efla orðaþekkingu, orðaforða, réttritun, lesskilning og ritun skipulega með því að nemendur beiti þessum aðferðum innan heildstæðra viðfangsefna þar sem námsgreinar eru samþættar. Kennarar nota hæfilega krefjandi og fjölbreytta texta sem stigþyngjast eftir því sem nemendum fer fram. Nemendur kynnast textum sem hafa mismunandi tilgang svo sem frásagnartextum og upplýsingatextum; þeir fá tækifæri til að iðka lestur í mismunandi tilgangi, t.d. hraðlestur, nákvæmnislestur og yndislestur; þeir hafa val um bækur og þjálfast í að velja sér bækur við hæfi. Kennarar kenna ritun skipulega og í fjölbreyttum tilgangi þar sem nemendur geta skrifað einir eða í samvinnu við aðra. Textagerð er tengd raunverulegum verkefnum sem hafa merkingu fyrir nemendur og þeir eiga þess kost að semja texta í margvíslegum tilgangi svo sem frásagnir, fróðleikstexta og rökfærslutexta. Bæði lestur og ritun eru markvisst tengd mismunandi námsgreinum í heildstæðum viðfangsefnum og kennarar eru einnig sífellt vakandi yfir því að halda jafnvægi á milli þess að vinna með merkingarbæran texta og þess að sinna tæknilegum hliðum læsis, svo sem stafaþekkingu, stafsetningu, málfræði og greinarmerkjasetningu. Bekkjarstjórnun framúrskarandi læsiskennara einkennist af því að hafa traust tök á skipulagi og framvindu kennslustunda, tryggja flæði, hnökralausa framvindu og gott skipulag á vinnu nemenda þannig að tími nýtist vel. Kennarar vinna samkvæmt kennsluáætlunum sem hafa fjölbreytt markmið en kunna engu að síður að grípa tækifæri sem gefast í kennslunni. Þeir skapa vinnuvenjur sem stuðla að sjálfstæði nemenda og leggja áherslu á lestrarhvetjandi umhverfi og styðjandi endurgjöf. Kennarar skapa námsmenningu sem einkennist af námsaðlögun og stuðlar að áhuga á læsi með áhugaverðum og verðugum viðfangsefnum, vali, samvinnu og samræðum. Nemendur verja miklum tíma í verkefni sem krefjast rökhugsunar, ályktunarhæfni og lausnaleitar, efla læsi og eru löguð að þörfum nemenda. Kennsluskipulag er fjölbreytt og nemendur vinna ýmist í litlum hópum, pörum, einir eða með bekknum í heild. Samræður eru mikilvægur hluti af náminu og kennarar gæta þess að samsetning hópa og annað skipulag taki breytingum í samræmi við stöðugt mat á þörfum nemenda og viðbrögðum þeirra við kennslunni. Framúrskarandi kennarar rækta gott samstarf við foreldra um læsisnámið. Kennslufræðilegar stoðir árangursríkrar kennslu einkennast af því að kennarar gæta þess að halda jafnvægi milli mismunandi læsisþátta, s.s. textalesturs, tjáningar og ritunar. Þeir tengja kennsluna við menningarlegan bakgrunn nemenda og byggja kennslu sína á hugmyndum um læsi sem hluta af mannlegum samskiptum. Þessir kennarar samþætta lestur og ritun þannig að ritun sé leidd af textum sem nemendur hafa lesið og hafa raunverulegan tilgang. Kennslan einkennist af jafnvægi milli þess að nemendur lesi góðar bókmenntir, semji texta í raunverulegum tilgangi og læri um leið reglur ritmálsins. Sýnikennsla er snar þáttur í kennslunni og kennararnir eru fyrirmyndir nemenda við læsistengdar athafnir og gera þær sýnilegar fyrir nemendum. Vel skipulagður stuðningur við nám nemenda sem sniðinn er að þörfum þeirra og færni einkennir kennsluna. Kennarar fylgjast náið með námi og framförum, veita viðeigandi aðstoð, handleiðslu og endurgjöf. Þeir hafa góða færni til að greina hvað liggur að baki mistökunum nemenda í lestri og ritun og hvernig þeir eigi að bregðast við þeim. Kennarar nota bæði leiðsagnarmat og lokamat og matsaðferðir sem efla sjálfsmat og sjálfstæði nemenda. Hér hefur augljóslega verið farið hratt yfir sögu enda er samantektin byggð á niðurstöðum áralangra rannsókna læsisfræðinga í fjórum löndum í þremur heimsálfum. Samantektin nægir þó til að sýna fram á sameiginlega þræði, sem hverfast um læsi sem merkingaskapandi viðfangsefni og félagslega athöfn sem byggist á bakgrunnsþekkingu, hugsmíðum og samvinnu nemenda. Samantektin felur enn fremur í sér tvenn afar mikilvæg skilaboð: Í fyrsta lagi þau að læsi á sér ekki stað í tómarúmi og á þess vegna ekki að kenna í merkingarlegu tómarúmi heldur frá upphafi með lestri og ritun merkingarbærra texta sem taka mið af bakgrunnsþekkingu, menningu og félagslegu samhengi. Í öðru lagi þarf markviss læsismenntun þar sem börn iðka alla þætti læsis að taka við þegar þau eru orðin tæknilega læs og standa skólagönguna á enda. Heimildir Gambrell, L. B., Malloy, J. A., Marinak, B. A. og Mazzoni, S. A. (2015). Evidence-based practices for comprehensive literacy instruction in the age of the common core standards. Í L. B. Gambell og M. Morrow (ritstjórar), Best practices in literacy instruction (5. útgáfa, bls. 11–21). New York: Guilford Press. Hall, K. (2013). Effective literacy teaching in the early years of school: A review of evidence. Í J. Larson og J. Marsh (ritstjórar), The SAGE handbook of early childhood literacy (2. útgáfa, bls. 523–540). London: Sage. Wray, D. og Medwell, J. (2002). What do effective teachers of literacy know, believe and do? Í R. Fisher, G. Brooks og M. Lewis (ritstjórar), Raising standards in literacy (bls. 55–65). London: Routledge Falmer. Samantektin um einkenni árangurríkrar læsiskennslu birtist upphaflega í 2. kafla bókarinnar: Byrjendalæsi: Rannsókn á innleiðingu og aðferð, útg. Háskólaútgáfan 2017. Hún er lítillega breytt hér. Höfundur er prófessor emeritus við Kennaradeild Háskólans á Akureyri. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Börn og uppeldi Grunnskólar Háskólar Skóla - og menntamál Íslensk tunga Mest lesið Halldór 17.05.2025 Halldór Friðun Grafarvogs Stefán Jón Hafstein Skoðun Við munum aldrei fela okkur aftur Kári Garðarsson Skoðun Er Kópavogsbær vel rekinn? Bergljót Kristinsdóttir Skoðun NÓG ER NÓG – Heilbrigðiskerfið er í neyðarástandi Ásthildur Kristín Björnsdóttir Skoðun Ófullnægjandi vinnubrögð ófaglærðra „iðnaðarmanna“: Áhrif á húskaupendur Kristinn R Guðlaugsson Skoðun Söngur Ísraels og RÚV Ingólfur Gíslason. Skoðun Kærleikurinn pikkaði í mig Guðmunda G. Guðmundsdóttir Skoðun Torfærur, hossur og hristingar! Jóhanna Dýrunn Jónsdóttir Skoðun Uppiskroppa með umræðuefni í málþófi? Talið um Gaza! Viðar Eggertsson Skoðun Skoðun Skoðun Hagsmunir heildarinnar - Þriðji kafli: Skálmöld Hannes Örn Blandon skrifar Skoðun Valkyrjurnar verða að losa okkur við Rapyd Björn B. Björnsson skrifar Skoðun Söngur Ísraels og RÚV Ingólfur Gíslason. skrifar Skoðun Ófullnægjandi vinnubrögð ófaglærðra „iðnaðarmanna“: Áhrif á húskaupendur Kristinn R Guðlaugsson skrifar Skoðun Uppiskroppa með umræðuefni í málþófi? Talið um Gaza! Viðar Eggertsson skrifar Skoðun Kærleikurinn pikkaði í mig Guðmunda G. Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Gigt er ekki bara sjúkdómur fullorðinna – Gigtarfélagið heldur opið hús til að fræða og styðja alla aldurshópa Hrönn Stefánsdóttir skrifar Skoðun Friðun Grafarvogs Stefán Jón Hafstein skrifar Skoðun Torfærur, hossur og hristingar! Jóhanna Dýrunn Jónsdóttir skrifar Skoðun NÓG ER NÓG – Heilbrigðiskerfið er í neyðarástandi Ásthildur Kristín Björnsdóttir skrifar Skoðun Við munum aldrei fela okkur aftur Kári Garðarsson skrifar Skoðun Er Kópavogsbær vel rekinn? Bergljót Kristinsdóttir skrifar Skoðun Oft er forræðishyggja hjá fjölskyldum og á heimilum fatlaðs fólks Atli Már Haraldsson Zebitz skrifar Skoðun Um sjónarhorn og sannleika Líf Magneudóttir skrifar Skoðun Lýðræðið er farið – er of seint að snúa við? Einar G. Harðarson skrifar Skoðun Er gagnlegt að kunna að forrita á tímum gervigreindar? Henning Arnór Úlfarsson skrifar Skoðun Málþóf og/eða lýðræði? Elín Íris Fanndal skrifar Skoðun Umdeildasti fríverslunarsamningur sögunnar? Arnar Þór Ingólfsson skrifar Skoðun Ísafjarðarbær í Bestu deild Sigríður Júlía Brynleifsdóttir,Gylfi Ólafsson skrifar Skoðun Þjóðarmorð í beinni Arnar Eggert Thoroddsen skrifar Skoðun Allt þetta máttu eiga ef þú tilbiður mig Birgir Dýrfjörð skrifar Skoðun Atvinnufrelsi! Lilja Rafney Magnúsdóttir skrifar Skoðun Að mása eða fara í golf Jón Pétur Zimsen skrifar Skoðun Leiðréttum kerfisbundið misrétti Jónína Brynjólfsdóttir skrifar Skoðun Leikjanámskeið fyrir fullorðna við Austurvöll Þórður Snær Júlíusson skrifar Skoðun Sparnaðarráð fyrir ferðalagið Svandís Edda Jónudóttir skrifar Skoðun Sál hvers samfélags birtist skýrast í því hvernig það annast börnin sín Diljá Ámundadóttir Zoëga skrifar Skoðun Kaldar kveðjur frá Íslandi - á meðan Hörmungarnar halda áfram Hjálmtýr Heiðdal,Yousef Ingi Tamimi,Magnús Magnússon skrifar Skoðun Samráðsdagar á Kjalarnesi Ævar Harðarson skrifar Skoðun Skýr og lausnamiðuð afstaða Framsóknar til veiðigjalda Ingibjörg Isaksen skrifar Sjá meira
Í síðustu grein færði ég rök fyrir því að það að geta lesið – í þeim skilningi að geta tengt saman stafi og hljóð, tengt saman hljóð í orð og orð í setningar – sé ekki það sama og að vera læs, hvað þá fulllæs. Rökin eru byggð á því að læsi sé flókin og marghliða hæfni sem fólk þróar með sér alla ævi og er meðal annars háð bakgrunnsþekkingu, félagslegu samhengi og sjálfsmynd. Fjöldi rannsókna er til á því sem einkennir árangursríka læsiskennslu. Fræðimenn taka þó fram að engin ein aðferð henti öllum nemendum og ein rannsókn geti aldrei fært haldbær rök fyrir ágæti tiltekinnar aðferðar. Slík rök verði að byggjast á endurteknum rannsóknum og ekki sé heldur hægt að líta fram hjá því að gagnsemi hverrar aðferðar sé háð faglegum ákvörðunum og hæfni þeirra sem beita henni. Hér á eftir verða dregnar saman niðurstöður þriggja yfirlitsrannsókna sem varpa ljósi á þetta viðfangsefni. Þar er um að ræða: 1) samantekt og greiningu Hall (2013), prófessors við háskólann í Cork á Írlandi, á rannsóknum frá Bandaríkjunum, Bretlandi og Ástralíu á árangursríkum starfsháttum læsiskennara, 2) rannsókn Bretanna Wray og Medwell (2002) á sambærilegum hópi framúrskarandi breskra kennara og 3) samantekt Bandaríkjamannanna Gambrell, Malloy, Marinak og Mazzoni (2015) um aðferðir sem rannsóknir hafa sýnt að skili góðum árangri í læsiskennslu (e. best practice). Samantekt á þessum niðurstöðum er hér skipt í þrjá þætti: Námskrá, bekkjarstjórnun og kennslufræðilegar stoðir kennslunnar án þess að geta þess sérstaklega hvað kemur úr hverri rannsókn. Námskrá framúrskarandi læsiskennara einkennist af því að nemendur lesa mikið af misþungu og fjölbreyttu lesefni og rita fjölbreytta texta um það sem skiptir þá máli. Kennarar leitast við að efla sjálfstæði nemenda með því að gefa þeim tíma og hvetja þá til lesturs og ritunar að eigin vali. Kennarar leggja áherslu á að efla orðaþekkingu, orðaforða, réttritun, lesskilning og ritun skipulega með því að nemendur beiti þessum aðferðum innan heildstæðra viðfangsefna þar sem námsgreinar eru samþættar. Kennarar nota hæfilega krefjandi og fjölbreytta texta sem stigþyngjast eftir því sem nemendum fer fram. Nemendur kynnast textum sem hafa mismunandi tilgang svo sem frásagnartextum og upplýsingatextum; þeir fá tækifæri til að iðka lestur í mismunandi tilgangi, t.d. hraðlestur, nákvæmnislestur og yndislestur; þeir hafa val um bækur og þjálfast í að velja sér bækur við hæfi. Kennarar kenna ritun skipulega og í fjölbreyttum tilgangi þar sem nemendur geta skrifað einir eða í samvinnu við aðra. Textagerð er tengd raunverulegum verkefnum sem hafa merkingu fyrir nemendur og þeir eiga þess kost að semja texta í margvíslegum tilgangi svo sem frásagnir, fróðleikstexta og rökfærslutexta. Bæði lestur og ritun eru markvisst tengd mismunandi námsgreinum í heildstæðum viðfangsefnum og kennarar eru einnig sífellt vakandi yfir því að halda jafnvægi á milli þess að vinna með merkingarbæran texta og þess að sinna tæknilegum hliðum læsis, svo sem stafaþekkingu, stafsetningu, málfræði og greinarmerkjasetningu. Bekkjarstjórnun framúrskarandi læsiskennara einkennist af því að hafa traust tök á skipulagi og framvindu kennslustunda, tryggja flæði, hnökralausa framvindu og gott skipulag á vinnu nemenda þannig að tími nýtist vel. Kennarar vinna samkvæmt kennsluáætlunum sem hafa fjölbreytt markmið en kunna engu að síður að grípa tækifæri sem gefast í kennslunni. Þeir skapa vinnuvenjur sem stuðla að sjálfstæði nemenda og leggja áherslu á lestrarhvetjandi umhverfi og styðjandi endurgjöf. Kennarar skapa námsmenningu sem einkennist af námsaðlögun og stuðlar að áhuga á læsi með áhugaverðum og verðugum viðfangsefnum, vali, samvinnu og samræðum. Nemendur verja miklum tíma í verkefni sem krefjast rökhugsunar, ályktunarhæfni og lausnaleitar, efla læsi og eru löguð að þörfum nemenda. Kennsluskipulag er fjölbreytt og nemendur vinna ýmist í litlum hópum, pörum, einir eða með bekknum í heild. Samræður eru mikilvægur hluti af náminu og kennarar gæta þess að samsetning hópa og annað skipulag taki breytingum í samræmi við stöðugt mat á þörfum nemenda og viðbrögðum þeirra við kennslunni. Framúrskarandi kennarar rækta gott samstarf við foreldra um læsisnámið. Kennslufræðilegar stoðir árangursríkrar kennslu einkennast af því að kennarar gæta þess að halda jafnvægi milli mismunandi læsisþátta, s.s. textalesturs, tjáningar og ritunar. Þeir tengja kennsluna við menningarlegan bakgrunn nemenda og byggja kennslu sína á hugmyndum um læsi sem hluta af mannlegum samskiptum. Þessir kennarar samþætta lestur og ritun þannig að ritun sé leidd af textum sem nemendur hafa lesið og hafa raunverulegan tilgang. Kennslan einkennist af jafnvægi milli þess að nemendur lesi góðar bókmenntir, semji texta í raunverulegum tilgangi og læri um leið reglur ritmálsins. Sýnikennsla er snar þáttur í kennslunni og kennararnir eru fyrirmyndir nemenda við læsistengdar athafnir og gera þær sýnilegar fyrir nemendum. Vel skipulagður stuðningur við nám nemenda sem sniðinn er að þörfum þeirra og færni einkennir kennsluna. Kennarar fylgjast náið með námi og framförum, veita viðeigandi aðstoð, handleiðslu og endurgjöf. Þeir hafa góða færni til að greina hvað liggur að baki mistökunum nemenda í lestri og ritun og hvernig þeir eigi að bregðast við þeim. Kennarar nota bæði leiðsagnarmat og lokamat og matsaðferðir sem efla sjálfsmat og sjálfstæði nemenda. Hér hefur augljóslega verið farið hratt yfir sögu enda er samantektin byggð á niðurstöðum áralangra rannsókna læsisfræðinga í fjórum löndum í þremur heimsálfum. Samantektin nægir þó til að sýna fram á sameiginlega þræði, sem hverfast um læsi sem merkingaskapandi viðfangsefni og félagslega athöfn sem byggist á bakgrunnsþekkingu, hugsmíðum og samvinnu nemenda. Samantektin felur enn fremur í sér tvenn afar mikilvæg skilaboð: Í fyrsta lagi þau að læsi á sér ekki stað í tómarúmi og á þess vegna ekki að kenna í merkingarlegu tómarúmi heldur frá upphafi með lestri og ritun merkingarbærra texta sem taka mið af bakgrunnsþekkingu, menningu og félagslegu samhengi. Í öðru lagi þarf markviss læsismenntun þar sem börn iðka alla þætti læsis að taka við þegar þau eru orðin tæknilega læs og standa skólagönguna á enda. Heimildir Gambrell, L. B., Malloy, J. A., Marinak, B. A. og Mazzoni, S. A. (2015). Evidence-based practices for comprehensive literacy instruction in the age of the common core standards. Í L. B. Gambell og M. Morrow (ritstjórar), Best practices in literacy instruction (5. útgáfa, bls. 11–21). New York: Guilford Press. Hall, K. (2013). Effective literacy teaching in the early years of school: A review of evidence. Í J. Larson og J. Marsh (ritstjórar), The SAGE handbook of early childhood literacy (2. útgáfa, bls. 523–540). London: Sage. Wray, D. og Medwell, J. (2002). What do effective teachers of literacy know, believe and do? Í R. Fisher, G. Brooks og M. Lewis (ritstjórar), Raising standards in literacy (bls. 55–65). London: Routledge Falmer. Samantektin um einkenni árangurríkrar læsiskennslu birtist upphaflega í 2. kafla bókarinnar: Byrjendalæsi: Rannsókn á innleiðingu og aðferð, útg. Háskólaútgáfan 2017. Hún er lítillega breytt hér. Höfundur er prófessor emeritus við Kennaradeild Háskólans á Akureyri.
Ófullnægjandi vinnubrögð ófaglærðra „iðnaðarmanna“: Áhrif á húskaupendur Kristinn R Guðlaugsson Skoðun
Skoðun Ófullnægjandi vinnubrögð ófaglærðra „iðnaðarmanna“: Áhrif á húskaupendur Kristinn R Guðlaugsson skrifar
Skoðun Gigt er ekki bara sjúkdómur fullorðinna – Gigtarfélagið heldur opið hús til að fræða og styðja alla aldurshópa Hrönn Stefánsdóttir skrifar
Skoðun Oft er forræðishyggja hjá fjölskyldum og á heimilum fatlaðs fólks Atli Már Haraldsson Zebitz skrifar
Skoðun Sál hvers samfélags birtist skýrast í því hvernig það annast börnin sín Diljá Ámundadóttir Zoëga skrifar
Skoðun Kaldar kveðjur frá Íslandi - á meðan Hörmungarnar halda áfram Hjálmtýr Heiðdal,Yousef Ingi Tamimi,Magnús Magnússon skrifar
Ófullnægjandi vinnubrögð ófaglærðra „iðnaðarmanna“: Áhrif á húskaupendur Kristinn R Guðlaugsson Skoðun