Innan við helmingur karla vill refsingar fyrir vændiskaup

Samkvæmt nýrri könnun á vegum Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands eru um sextíu og fimm prósent landsmanna fylgjandi því að refsað sé fyrir kaup á kynlífsþjónustu, líkt og gert er hér á landi. 

Helgi Gunnlaugsson, afbrotafræðingur og Jónas Orri Jónasson, sérfræðingur hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, stóðu fyrir könnuninni sem verður kynnt á ráðstefnu á vegum Rannsóknarseturs í lögreglufræði við Háskólann á Akureyri.

Helgi hefur á síðustu tíu árum reglulega kannað afstöðu fólks til refsinga fyrir kaup á kynlífsþjónustu og hefur hlutfall þeirra sem eru fylgjandi þeirri leið aldrei verið hærra en nú.

Stuðningurinn var næstmestur árið 2018 þegar sextíu og eitt prósent voru hlynnt því að kaupendum yrði refsað en árið 2020 lækkaði hlutfallið niður í fjörutíu og sex prósent. Síðan þá hefur hlutfallið verið á hraðri uppleið, var fimmtíu og fimm prósent árið 2022 og hefur á síðustu fjórum árum hækkað um tíu prósentustig.

Helgi segir um að ræða málaflokk þar sem afstaðan litast af ríkjandi siðferðismati í þjóðfélaginu hverju sinni og að opinber umræða hafi þar mikil áhrif. „Sú mynd sem dregin er upp af kynlífssölu er að seljendur séu þolendur mansals og þvingunar. Í því ljósi þarf ekki koma á óvart að löggjafinn vilji loka fyrir sölu með því að herða refsingar fyrir kaupin, koma í veg fyrir mansal með því að refsa kaupandanum,“ segir Helgi. 

Hann bendir einnig á umræðan gæti litast af því að stefna flokkanna sem nú eiga sæti á Alþingi sé á þessum nótum. Aftur á móti hafi þingmenn Pírata, sem ekki eiga lengur sæti á þingi, talað fyrir öðrum lausnum. 

Ekki einsleitur hópur

Afstaða fólks er þó afar breytileg þegar litið er til einstaka hópa í samfélaginu. Á sama tíma og einungis fjörutíu og sjö prósent karla eru hlynnt refsingu fyrir kaup er yfirgnæfandi meirihluti kvenna, eða áttatíu og fjögur prósent á þeirri skoðun.

„Þetta einhvern veginn virðist hitta konur meira fyrir. Þær virðast síður sjá að um geti verið að ræða frjálsa starfsemi eða starfsemi sem að einhverju leyti er byggð á vilja þeirra sjálfra. Heldur sé þetta fyrst og fremst mansal og þvingun og konur í erfiðri stöðu. Það er allavega sú mynd sem dregin er upp af þessari starfsemi og hún virðist að minnsta kosti ná frekar kannski til kvenna en til karla.“

Hann telur að einfölduð mynd sé stundum dregin upp af starfseminni.

„Rannsóknir erlendis sýna að seljendur eru ekki einsleitur hópur og ekki allir þvingaðir í þessa starfsemi þótt margir eigi erfitt með að trúa því. Hertar refsingar fyrir kaup á kynlífsþjónustu geta jafnvel gert aðstæður seljenda enn erfiðari og hættulegri,“ segir Helgi.

Efasemdir um hert viðurlög

Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, dómsmálaráðherra, hefur birt í samráðsgátt frumvarp þar sem lagðar eru til breytingar á vændiskaupaákvæði almennra hegningarlaga. Þar er meðal annars lagt til að sektir verði afnumdar sem möguleg viðurlög við vændiskaupum, að málin leiði einungis til ákæru og dómsmáls eftir atvkikum. 

Helgi bendir á að í sumum löndum hafi verið farin sú leið að sníða reglur um starfsemina þannig að hún sé háð eftirliti og er með efasemdir um að þyngri refsingar séu rétta leiðin til að koma í veg fyrir mansal og þvingun í málaflokknum. Umsvif glæpasamtaka sem standi á bak við mansal megi stöðva eða takmarka með öðrum hætti.

„Meðal annars með auknu eftirliti og hertum refsingum eftir atvikum. Að refsa kaupendum kynlífsþjónustu er ekki endilega rétta leiðin til þess,“ segir Helgi.