Sjö milljarðar gætu farið frá ríki til flug­félaga með sér­lausn

Ríkisstjórnin tilkynnti í júlí að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefði lýst sig viljuga til þess að framlengja svonefnda sérlausn sem Ísland hefur fengið vegna millilandaflugs innan evrópska viðskiptakerfisins með losunarheimildir (ETS) um þrjú ár.

Sérlausnin hefur falist í því að íslensk stjórnvöld hafa getað úthlutað flugrekendum jafnmörgum losunarheimildum og þeir fengu endurgjaldslaust í ETS-kerfinu árið 2024. Þær heimildir fær ríkið úr ETS-kerfinu og hefði það annars haft tekjur af því að selja þær.

Á þessum forsendum úthlutaði ríkið Icelandair og ítalska leiguflugfélaginu Neos um 42.000 losunarheimildum fyrir árið 2025. Ríkið varð þannig af tekjum upp á rúmlega fjögur hundruð milljónir króna.

Árið 2025 var það síðasta þar sem flugrekendur fengu endurgjaldslausar losunarheimildir í ETS-kerfinu. Ríkissjóður gæti því úthlutað tvöfalt fleiri losunarheimildum úr eigin potti fyrir þetta ár en fyrir það síðasta. 

Sérlausnin öll gæti kostað ríkið tæpa sjö milljarða

Útfærslan á framlengdri sérlausninni hefur ekki verið gerð opinber en hún er sögð byggja á sömu forsendum og sú fyrri. Miðað við það geta íslensk stjórnvöld úthlutað flugrekendum rúmlega 155 þúsund losunarheimildum á ári til 2030.

Í skriflegu svari umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins og utanríkisráðuneytisins við fyrirspurn Vísis kemur fram að frekari upplýsingar um útfærsluna muni ekki koma í ljós fyrr en formleg ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um framlenginguna liggi fyrir.

Ráðuneytin segja að áætlað verðmæti þeirra losunarheimilda sem verða veittar flugrekendum vegna ársins 2026, síðasta árs núgildandi sérlausnar, sé um 1,6 milljarðar króna. Reikna má með að langstærstur hluti þess fari til Icelandair.

„Gera má ráð fyrir að kostnaðurinn vegna framlengingar sérlausnarinnar yrði sambærilegur fyrir árið 2027,“ segir í svarinu.

Sé miðað við að verð á losunarheimildum haldist óbreytt næstu árin gætu íslensk stjórnvöld þannig hafa niðurgreitt starfsemi flugrekenda sem fljúga til og frá Íslandi um 6,8 milljarða króna þegar framlenging sérlausnarinnar rennur út árið 2030.

Telja kerfið skekkja samkeppnisstöðu Icelandair

Íslensk stjórnvöld hafa fært þau rök fyrir nauðsyn sérlausnarinnar að ETS-kerfið skekki samkeppnisstöðu Icelandair í tengiflugi á milli Evrópu og Norður-Ameríku. 

Flugferðir út fyrir EES-svæðið, eins og til Norður-Ameríku, falla ekki undir ETS-kerfið. Þannig falla flugferðir frá meginlandi Evrópu til Bandaríkjanna til að mynda ekki undir kerfið. Þegar Icelandair flýgur farþegum milli Evrópu og Norður-Ameríku í gegnum Keflavík þarf félagið aftur á móti að standa skil á losun á ferðunum frá Evrópu til Íslands.

Flugrekendur sem fljúga innan Evrópu fá nú engar endurgjaldslausar losunarheimildir og þurfa að greiða fyrir þær úr eigin vasa til þess að gera upp losun sína á gróðurhúsalofttegundum.

Verkfræðistofan Efla áætlaði fyrir loftslagsráðuneytið að heildarflugferðaútgjöld meðalheimilis á Íslandi gætu hækkað um sex þúsund krónur á næstu fimm árum vegna kostnaðar flugfélaga við kaup á losunarheimildum.

Kostnaðarhlutlaust ef flugið, sem er í ETS, væri ekki í ETS

Ráðuneytin tvö færa rök fyrir því í svari sínu til Vísis að sérlausnin sé í reynd kostnaðarhlutlaus fyrir ríkissjóð, borið saman við ef flugið væri undanþegið ETS-kerfinu því þá fengi Ísland færri losunarheimildir sem því næmi.

Árið 2022 hafði sala á losunarheimildum Íslands skilað ríkissjóði á tólfta milljarði króna í tekjur.

„Þá eru ótalin þjóðhagsleg áhrif þess ef forsendur brystu fyrir tengiflugi um Keflavíkurflugvöll,“ segir í svarinu.

Vildu ekki afhenda greiningu á reynslunni af sérlausninni

Finna þurfti út úr ýmsum hnökrum í framkvæmd sérlausnarinnar enda er Ísland eina ríkið í Evrópu sem fékk hana. Þannig var eitt skilyrða þess að flugrekendur gætu fengið úthlutað viðbótarheimildum að þeir skiluðu inni vottaðri áætlun um kolefnishlutleysi. Engir viðurkenndi vottunaraðilar voru til fyrir flugrekendur. Úr varð að vottunaraðilar úr öðrum iðnaði kvittuðu upp á áætlanirnar.

Þá gátu íslensk stjórnvöld ekki úthlutað losunarheimildum beint til Neos heldur þurfti að millifæra þær til ítalskra stjórnvalda sem áttu að sjá um úthlutunina.

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið hafnaði ósk Vísis um mat Umhverfis- og orkustofnunar og fleiri stofnana á reynslunni af fyrri sérlausninni fyrr á þessu ári. Úrskurðarnefnd upplýsingamála staðfesti synjunina með þeim rökum að gögnin gætu veitt Evrópusambandinu innsýn í samningsmarkmið Íslands um sérlausnina.