Ef fréttir eru nauð­synja­vara, hver á að borga?

Fólk þarf að líta á fréttir sem nauðsynjavöru og venjast því að greiða fyrir þær. Þetta kom fram hjá Loga Einarssyni ráðherra í Kastljósi á dögunum þegar rætt var um þá ákvörðun Sýnar að hætta kvöldfréttum í sjónvarpi. Ég ímynda mér að flestir geti heilshugar tekið undir fyrri hluta fullyrðingarinnar. Vandaðar og áreiðanlegar fréttir eru nauðsynjavara í lýðræðissamfélagi. Hitt er öllu snúnara: að stór hluti þjóðarinnar fáist til að kaupa aðgang að fréttaþjónustu. Það kallar á viðhorfsbreytingu sem satt best að segja er mjög ólíklegt að raungerist.

Hvaða fréttir ættum við þá að kaupa? Á einstaklingur að vera áskrifandi að Morgunblaðinu, Heimildinni og Gímaldinu til þess að geta fylgst sæmilega með þjóðmálum? Og hvað með þann sem vill ekki eða hefur ekki efni á nokkrum fréttaáskriftum?

Af hverju að greiða fyrir það sem þegar er ókeypis?

Við höfum vanist því að fréttir séu aðgengilegar án sérstakrar greiðslu. Þær berast okkur úr öllum áttum allan sólarhringinn. Það er ákveðinn ómöguleiki fólginn í því að ætla að sannfæra stóran hluta almennings um að greiða sérstaklega fyrir eitthvað sem þegar fæst ókeypis. Og hver ætti eiginlega að standa fyrir þessari viðhorfsbreytingu?

Eiga fjölmiðlarnir sjálfir að sannfæra almenning um að hann eigi að greiða þeim fyrir þjónustuna? Eða er þetta verkefni stjórnvalda? Ráðherrann nefndi sérstaklega miðlalæsi og ungt fólk. Það er eitt að kenna ungu fólki að meta upplýsingar, þekkja falsfréttir, temja sér gagnrýna hugsun og skilja mikilvægi faglegrar blaðamennsku. En væri það hins vegar ekki í hæsta máta sérkennilegt að hvetja unga fólkið til að kaupa áskrift að einkareknum fjölmiðlum?

Línuleg dagskrá að verða hluti af fortíðinni

Ákvörðun Sýnar boðar heldur ekki endalok sjónvarpsfrétta hjá Sýn. Líkast til er hún fremur til marks um að línuleg dagskrá sé smám saman að verða hluti af fortíðinni. Margir eru löngu hættir að bíða til klukkan hálfsjö eða sjö eftir fréttum dagsins. Fréttin getur birst á vefnum um leið og hún er tilbúin og áhorfandinn horft þegar honum hentar.

En það breytir því þó ekki að einhver þarf að afla fréttarinnar, leita gagna, sannreyna upplýsingar, tala við fólk og spyrja spurninga. Og einhver þarf að greiða launin.

Vægi opinberra styrkja eykst

Það er alkunna að auglýsingatekjur íslenskra fjölmiðla hafa dregist saman og stór hluti auglýsingafjár leitar til erlendra tæknifyrirtækja. Áskriftartekjur geta hjálpað, en það er ósennilegt, líkast til draumsýn, að þær einar geti staðið undir öflugri og fjölbreyttri almennri fréttaþjónustu.

Eftir standa í grófum dráttum þrjár tekjulindir: auglýsingar, afnotagjöld og almannafé. Þegar fyrstu tvær veikjast verður sú þriðja mikilvægari.

Ríkið styrkir nú þegar einkarekna fjölmiðla. Í lögum um stuðninginn segir að markmiðið sé meðal annars að efla fréttaþjónustu og lýðræðislega umræðu. Þar segir jafnframt að almennur rekstrarstuðningur skuli veittur einkareknum fjölmiðlum sem „gegna lýðræðishlutverki“.

Það er stórt orð, Hákot. Hvað merkir nákvæmlega að fjölmiðill gegni lýðræðishlutverki? Hver er mælistikan?

Er það að flytja sannar og sannreyndar fréttir? Að greina á milli frétta, skoðana og kynningarefnis? Að gefa ólíkum sjónarmiðum rúm? Að veita valdhöfum aðhald? Að leiðrétta rangfærslur og gefa þeim sem sæta alvarlegri gagnrýni kost á að svara fyrir sig? Eða nægir einfaldlega að uppfylla formleg skilyrði um starfsemi, mannafla, útgáfu og fréttaöflun?

Stóra spurningin um lýðræðishlutverk fjölmiðla

Alþingi hefur ákveðið að verja almannafé til fjölmiðla meðal annars vegna lýðræðishlutverks þeirra. Skattgreiðandinn hlýtur þá að mega spyrja hvað felist í því og hver meti hvort ákvæðið sé uppfyllt.

Hugsum okkur fjölmiðil með mjög eindregna pólitíska slagsíðu. Hann gagnrýnir ríkisstjórnina linnulaust, velur viðmælendur að mestu úr einni átt og dregur sjaldan dul á pólitískar skoðanir sínar. Á hann rétt á opinberum stuðningi?

Svarið hlýtur að vera já, ef hann uppfyllir sömu skilyrði og aðrir. Ríkisstjórn getur ekki hafnað fjölmiðli vegna þess að ráðherrum mislíkar ritstjórnarstefnan. Hlutverk fjölmiðla er meðal annars að veita stjórnvöldum aðhald.

Prófið á góðu styrkjakerfi er ekki hvort það styður fjölmiðla sem stjórnvöldum eða almenningi líkar við. Prófið snýst um hvort sömu leikreglur gilda um þá miðla sem eru umdeildir og mörgum finnst að almannafé sé illa varið með því að styrkja rekstur þeirra.

En gerum dæmið erfiðara. Miðill uppfyllir öll formleg skilyrði en birtir kerfisbundið rangar og villandi upplýsingar, blandar fréttum og áróðri saman og leiðréttir sjaldan rangfærslur. Gegnir slíkur miðill „lýðræðishlutverki“?

Ef svarið er nei þarf einhver að úrskurða það. Hversu einhliða má fjölmiðill vera? Hversu oft má honum skjátlast? Hvenær breytist skoðun í áróður? Hvenær verður léleg blaðamennska svo léleg að hún hættir að þjóna lýðræðinu? Og hver á að draga línuna?

Bein og óbein afskipti

Þarna leynist hætta sem verður þeim mun meiri sem fjölmiðlar verða háðari opinberum stuðningi. Ef stjórnvöld geta verðlaunað miðla sem þau telja ábyrga og hafnað þeim sem þau telja óábyrga er stutt í að þau hugtök fái pólitíska merkingu.

Hættan felst ekki aðeins í beinum afskiptum. Áhrifin geta verið miklu lúmskari. Ritstjóri sem veit að verulegur hluti tekna miðilsins kemur úr ríkissjóði og áframhaldandi stuðningur kann að ráðast af huglægu mati þarf ekki að fá símtal frá ráðherra. Vitneskjan ein getur orðið til þess að öll ritstjórnin veit að það er ekki alltaf hægt að nota beittasta hnífinn.

Þessi hætta fylgir auðvitað ekki aðeins opinberu fé. Hún hefur alltaf fylgt fjárhagslegu valdi yfir fjölmiðlum. Eigendur geta haft hagsmuna að gæta og stórir auglýsendur sömuleiðis. Fjölmiðlar hafa margsinnis staðið frammi fyrir slíkum hagsmunaárekstrum.

Það reynir fyrst á sjálfstæði fjölmiðils þegar hann þarf að fjalla um hagsmuni þess sem borgar reikningana. Gildir einu hvort greiðandinn er ríkið, auðugur eigandi eða stór auglýsandi.

Logi Einarsson hefur kórrétt fyrir sér um grundvallaratriðið. Fréttir eru nauðsynjavara fyrir lýðræðið. En af því leiðir ekki endilega að sérhver Íslendingur þurfi einfaldlega að venjast því að kaupa þær. Ef markaðurinn getur ekki lengur staðið undir nægilega öflugri fréttaþjónustu verður samfélagið að finna leið til að fjármagna hana. Opinber stuðningur getur verið hluti þeirrar lausnar og verður líklega sífellt mikilvægari.

Hvaða mælistiku á að miða við?

En þar liggur áhugaverð þversögn. Við viljum að ríkið styðji fjölmiðla vegna lýðræðishlutverks þeirra en við viljum ekki að ríkið fái um leið vald til að ákveða hvaða skoðanir, áherslur eða ritstjórnarstefna séu lýðræðinu þóknanlegar.

Spurningin er því ekki aðeins hver borgar fyrir nauðsynjavöruna. Spurningin er ekki síður hver ákveður hvaða miðlar verðskulda að framleiða fréttir fyrir almannafé og hvaða mælistika er notuð við það mat.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður