Á­byrgur hagsmunaseggur eða ó­á­byrgt fórnar­lamb?

Ábyrgðarleysi er merkilegt fyrirbæri. Það er mun auðveldara að koma auga á það hjá öðrum en hjá sjálfum sér.

Við sjáum það í stjórnmálum, heilbrigðismálum, á vinnustöðum, í fjölskyldum og samböndum. Bent er á annan og gjarnan fylgir ítarleg skýring á því hvað hinn aðilinn gerði rangt.

En hvenær varð það samfélagslega eðlilegt að benda á ábyrgð annars og líta svo á að það dragi úr okkar eigin?

Þetta sést skýrt í stjórnmálum. Þegar eitthvað fer úrskeiðis hefst gjarnan kapphlaup um að staðsetja ábyrgðina. Stjórnmálamenn benda með beinstífum fingrum hver á annan, mistök mótherjans eru dregin fram og þær staðreyndir sem styrkja eigin málstað fá mest vægi.

Það getur verið fullkomlega réttmætt að benda á mistök annarra. En almenningur ætti, þegar hann fylgir fingrinum að þeim sem bent er á, að muna að sá sem bendir stendur sjálfur inni í sömu mynd.

Að sýna fram á sök eins fellir ekki niður ábyrgð annars.

Ábyrgð er ekki núllsummuleikur.

Sama fyrirbæri birtist í hversdagslegri mynd. Foreldri bendir á kennarann, kennarinn á foreldrið. Í sambandi bendir hvor aðilinn á hinn. Sjúklingur getur falið heilbrigðisstarfsfólki alla ábyrgð á eigin heilsu en getur líka verið svo sannfærður um eigin þekkingu að hann hlustar alls ekkert á sérfræðinginn. Á sama hátt getur sérfræðingurinn gleymt því að sjúklingurinn býr yfir upplýsingum um eigin líkama sem hann sjálfur hefur ekki.

Ábyrgðin liggur sjaldnast öll á einum stað. Hún tengist ekki heldur stöðu fólks. Við eigum það til að gera ráð fyrir að sá sem hefur peninga og tækifæri sé hagsmunaseggur sem beri meiri ábyrgð, á meðan sá sem býr við erfiðar aðstæður sé fyrst og fremst fórnarlamb þeirra. En hvorug staðan segir okkur ein og sér hvernig manneskjan fer með ábyrgð sína.

Sá sem hefur mikið svigrúm getur nýtt það vel, illa eða alls ekki. Sá sem hefur lítið svigrúm getur nýtt það sem þó er til staðar, eða ekki.

Ábyrgð snýst því ekki aðeins um hvað við höfum, heldur hvað við gerum við það svigrúm sem við höfum.

Þess vegna er mikilvægt að rugla ekki saman ábyrgð og sök.

Sök horfir til þess sem gerðist. Ábyrgð nær til þess sem gerist næst. Beinstífi fingurinn er “saksjúkur” og í ákafa sínum við að staðsetja sökina verður hann ábyrgðarlaus.

Manneskja getur verið raunverulegt fórnarlamb aðstæðna sem eru alls ekki á hennar valdi. Að ræða ábyrgð hennar á því sem hægt er að gera næst gerir hana ekki ábyrga fyrir því sem kom fyrir hana.

Á sama hátt er ekki nóg að sinna eigin hagsmunum til að teljast ábyrgur. Maður getur haldið eigin garði tandurhreinum með því að henda ruslinu yfir girðinguna. Vandamálið er ekki horfið. Það hefur aðeins verið flutt yfir til annarra.

Kannski er ein algengasta birtingarmynd ábyrgðarleysis einmitt þessi tilhneiging til að staðsetja ábyrgðina annars staðar. Og fólk ruglar þessu við ábyrgð.

Og því beinstífari sem vísifingurinn verður, því mikilvægara er að almenningur horfi ekki aðeins þangað sem hann bendir. Hann þarf líka að sjá hver heldur fingrinum á lofti og hvaða hlut sá aðili á sjálfur í þeirri mynd sem hann tilheyrir.

Ábyrgð ræðst ekki af því hversu mikil völd eða stjórn við höfum yfir aðstæðunum, heldur af því hvernig við förum með þann hluta sem við getum haft áhrif á. Áfellisdómur beinstífa fingursins hefur hins vegar þau áhrif að hringrásinni er haldið gangandi og orðræðan verður að lúpu: ábyrgð mótherjans stækkar, eigin ábyrgð minnkar og hvor aðili notar hinn til að réttlæta eigin stöðu.

Kannski er ábyrgð ekki fólgin í því að finna hverjum er um að kenna, heldur að geta horft á heildarmyndina án þess að hverfa sjálfur út úr henni.

Höfundur er mastersnemi í Heildrænum heilsuvísindum. Myndasmiður: Vitvélin