Þjóðin sagði nei – megum við þá ganga frá eftir okkur?

Jæja… Þá er þessu lokið.

Eða er það?

Íslendingar mættu á kjörstað í stórum stíl og svöruðu spurningunni um hvort hefja ætti aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju.

105.339 sögðu já.

118.040 sögðu nei.

52,84% gegn 47,16%.

Kjörsókn var 82,6%.

Þetta var því hvorki þjóð sem svaf yfir sig né gleymdi hvar kjörstaðurinn var. Hún mætti og svaraði.

Og síðan hafa stjórnmálamenn verið óvenju sammála um eitt:

„Þjóðin hefur talað.“

„Niðurstaðan verður virt.“

„Við stöndum við loforðið.“

Gott og vel.

Ég ætla meira að segja að taka þau á orðinu.

En þá langar mig að spyrja einnar fremur hversdagslegrar spurningar:

Hvað ætlum við að gera við aðildarumsóknina?

Því hún er nefnilega enn þarna… Umsóknin sem neitar að deyja

Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2009.

Viðræður hófust, síðan voru þær stöðvaðar og árið 2015 sendi Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra bréf til ESB þar sem fram kom að ríkisstjórnin hygðist ekki halda viðræðunum áfram og að Ísland skyldi ekki lengur teljast umsóknarríki.

Maður hefði kannski haldið að þar væri málinu lokið.

En nei… Eða öllu heldur… ekki alveg nei.

Umsóknin var aldrei formlega afturkölluð.

Það er ekki samsæriskenning frá einhverjum gömlum karli með kaffibolla á Facebook. Núverandi ríkisstjórn hefur sjálf staðfest þetta og framkvæmdastjórn ESB sömuleiðis.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra sagði það skýrt á Alþingi í apríl:

„...það er staðreynd að umsóknin var ekki lögformlega afturkölluð...“

Og niðurstaðan?

„Þess vegna er hún enn í gildi.“

Þarna verður málið áhugavert.

Vegna þess að ríkisstjórnin útskýrði sjálf fyrir kosningarnar að einmitt vegna þess að umsóknin væri enn í gildi væri hægt að „taka upp þráðinn að nýju“ ef þjóðin vildi það.

Þetta er eiginlega mjög einfalt. Umsóknin stendur enn. Þess vegna getum við tekið þráðinn upp aftur.

Þjóðin var síðan spurð:

Viljið þið taka þráðinn upp aftur?

Og þjóðin sagði: Nei takk.

Þá leyfist manni kannski að spyrja: Til hvers eigum við þá að geyma þráðinn?

Ekki setja hann aftur ofan í skúffu

Ég vil vera alveg nákvæmur hér.

Þjóðin kaus ekki um hvort afturkalla ætti aðildarumsókn Íslands. Það stóð ekki á kjörseðlinum.

Við eigum því ekki að láta eins og 118.040 Íslendingar hafi veitt Alþingi sérstakt lagalegt umboð til afturköllunar.

En það breytir ekki rökréttu spurningunni sem nú blasir við.

Ef þjóðin hafnar því að hefja aftur það ferli sem umsóknin er til þess gerð að halda opnu, hvaða tilgangi þjónar þá áframhaldandi umsókn?

Eigum við virkilega að setja hana aftur ofan í skúffu?

Kannski við merkjum hana:

„EKKI OPNA – nema pólitískar aðstæður breytist.“

Þá erum við eiginlega komin aftur á byrjunarreit og þjóðin hefði ekki lokað málinu… bara lokað skúffunni.

Við vissum að þessi spurning kæmi

Það sem gerir þetta enn áhugaverðara er að þetta vandamál fæddist ekki morguninn eftir kosningar.

Það var rætt áður.

Í umræðum á Alþingi var beinlínis bent á að Nei-valkosturinn svaraði ekki sjálfkrafa hvað ætti að gera við umsóknina. Þorgrímur Sigmundsson vakti meðal annars máls á því hvort Nei-hlið spurningarinnar hefði átt að fela í sér að Ísland drægi umsóknina formlega til baka.

Og erlendir fjölmiðlar greindu fyrir kosningar frá því að ríkisstjórnin hefði gefið til kynna að ef Nei ynni yrði það Alþingis að taka afstöðu til formlegrar afturköllunar umsóknarinnar.

Þetta er því ekki einhver ný krafa sem Nei-menn fundu upp í sigurvímu á sunnudagsmorgni.

Spurningin lá fyrir og nú liggur svarið við fyrri spurningunni líka fyrir.

Nei vann.

Þá kemur rökrétt næsta mál á dagskrá Alþingis:

Hvað verður um umsóknina?

Við höfum reyndar prófað óljósu leiðina. Þarna ætti árið 2015 að vera okkur ágætis kennslustund.

Við höfum þegar prófað að ganga hálfa leið… Ráðherra sendir bréf… Ísland vill ekki halda viðræðum áfram… Ísland vill ekki teljast umsóknarríki.

En umsóknin er samt ekki formlega afturkölluð.

Ellefu árum síðar sitjum við svo og ræðum:

„Er hún þá enn í gildi?“

Já… Það er hún víst.

Þetta minnir dálítið á mann sem segir kærustunni að sambandinu sé lokið, flytur út úr íbúðinni, skilar lyklunum… en vill af einhverjum ástæðum alls ekki fjarlægja „in a relationship“ af Facebook.

Á einhverjum tímapunkti verður maður bara að ganga frá málinu.

Og það merkilega er að við þurfum ekki einu sinni að finna upp aðferðina.

Alþingi hefur áður fengið tillögur um nákvæmlega þetta… að Alþingi feli ríkisstjórninni að draga umsókn Íslands formlega til baka.

Alþingi tekur skýra ákvörðun… Ríkisstjórnin framkvæmir hana… ESB fær skýra tilkynningu.

Það þarf ekki doktorsgráðu í evrópurétti til að skilja hvað Ísland meinar.

Svisslendingar kunnu að ganga frá

Og hér finnst mér frændur okkar í Sviss eiga ágætis innlegg. Sviss sótti um aðild árið 1992. Síðan höfnuðu Svisslendingar EES-samningnum og aðildarferlið fór í frost.

En umsóknin lifði áfram.

Ár eftir ár… Í rúma tvo áratugi.

Kannski líður gömlum aðildarumsóknum bara vel í skúffum. Ég veit það ekki.

En árið 2016 ákváðu Svisslendingar loksins að ganga frá.

Báðar deildir svissneska þingsins samþykktu afturköllun. Ríkisstjórnin sendi ESB formlega tilkynningu og ESB svaraði og staðfesti að umsókn Sviss skyldi teljast afturkölluð.

Þetta var eiginlega grunsamlega einfalt.

Enginn þurfti ellefu árum síðar að spyrja:

„Já, en hvað meintu Svisslendingar eiginlega?“

Þeir höfðu sagt það skýrt.

Það að afturkalla umsókn er ekki að afturkalla Evrópu

Og hér kemur kannski mikilvægasta lexían frá Sviss. Þeir hurfu ekki á haf út þegar umsóknin var afturkölluð.

Landið hætti ekki að eiga viðskipti við Evrópu. Svisslendingar hættu ekki að tala við nágranna sína.

Raunar lögðu bæði Sviss og ESB áherslu á áframhaldandi náið samstarf þegar gengið var frá afturkölluninni.

Það er hægt að segja nei við aðild án þess að segja nei við Evrópu.

Og það er hægt að afturkalla aðildarumsókn án þess að afturkalla vináttu, viðskipti eða samstarf.

Það ætti raunar sérstaklega vel við Ísland.

Við erum í EES.

Við erum í Schengen.

Við erum í NATO.

Við eigum gríðarleg viðskipti við Evrópuríki og munum halda áfram að vinna með þeim.

Evrópa hverfur ekkert.

Við erum heldur ekkert að fara neitt.

Landafræðin hefur sem betur fer ekki verið sett í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Og já – 47,16% sögðu já

Það skiptir máli.

105.339 Íslendingar vildu halda þessu ferli áfram.

Þeir hurfu ekki þegar síðasta atkvæðið var talið.

Þeir eru ekki minni Íslendingar fyrir vikið og sjónarmið þeirra eiga áfram fullan rétt á sér.

Það er einmitt þar sem lýðræðið reynir á okkur.

Við virðum ekki kosningar aðeins þegar okkar hlið vinnur. Við virðum líka rétt fólks til að halda áfram að vera ósammála niðurstöðunni.

En það verður að gilda í báðar áttir.

Virðing fyrir minnihlutanum getur ekki þýtt að meirihlutaniðurstaðan fái enga efnislega niðurstöðu.

47,16% er stór minnihluti.

52,84% er samt meirihluti.

Annars þurfum við að finna annað orð yfir hvað meirihluti þýðir.

Þjóðin fékk orðið

Fyrir kosningarnar var mikið talað um lýðræði.

Réttilega.

Þjóðin ætti að fá að ráða.

Þjóðin ætti að fá að segja sitt.

Nú hefur hún gert það.

Og mér fannst reyndar fallegt að sjá hversu mikil þátttakan var. 82,6% kjörsókn er ekki mynd af áhugalausri þjóð.

Við rifumst.

Við skrifuðum greinar.

Við rifumst aðeins meira.

Við settum örugglega allt of mikið á Facebook.

Síðan mættum við á kjörstað.

Og niðurstaðan varð Nei.

Þá finnst mér að við eigum að gera eitthvað sem stjórnmálum tekst stundum furðulega illa:

Klára málið!

Ekki fagna með því að niðurlægja þá sem töpuðu.

Ekki loka samskiptum við Evrópu.

Ekki láta eins og þessi kosning hafi leyst allar spurningar um framtíð Íslands.

En heldur ekki geyma umsóknina frá 2009 eins og gamlan varalykil undir blómapottinum fyrir næstu ríkisstjórn.

Alþingi getur tekið skýra ákvörðun.

Ríkisstjórnin getur komið henni skýrt á framfæri.

ESB getur tekið hana til “Kenntnis”... staðfest að umsóknin hafi verið afturkölluð.

Og þá vitum við öll hvar við stöndum.

Ef einhver framtíðarkynslóð Íslendinga vill sækja aftur um aðild að Evrópusambandinu getur hún auðvitað gert það.

Þá verður það ný umsókn.

Ný ákvörðun.

Nýtt lýðræðislegt umboð.

Það er ekkert að óttast við það.

En gamla umsóknin frá 2009 þarf ekki að hanga yfir okkur eins og pólitísk jólaskreyting sem enginn nennir að taka niður… Hún hefur hangið nógu lengi.

Þjóðin var spurð hvort taka ætti þráðinn upp aftur.

Hún sagði nei.

Þá skulum við binda endahnútinn.

Og ganga snyrtilega frá eftir okkur.

Höfundur er iðnaðarmaður og guðfræðingur.