Hvaða dyr viljum við hafa opnar? Reynsla Spánar og Portúgals

Á morgun göngum við Íslendingar að kjörborðinu og svörum spurningunni hvort Ísland eigi að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Við erum ekki að kjósa um aðild að Evrópusambandinu. Við erum að ákveða hvort við viljum taka upp viðræðurnar að nýju, kanna hvaða samningur Íslandi stendur til boða og fá síðan tækifæri til að taka afstöðu til niðurstöðunnar.

Undanfarnar vikur hef ég lesið og tekið þátt í fjölmörgum umræðum um Evrópusambandið. Kveikjan að þessum skrifum var meðal annars pistill sem hefur farið víða á samfélagsmiðlum og dregur upp mjög dökka mynd af reynslu Portúgals af ESB-aðild.

Það er um að gera fyrir okkur að lesa okkur til og skoða ólík sjónarmið áður en við gerum upp hug okkar. Það er einmitt þannig sem ég tel að við eigum að nálgast ákvörðunina sem við tökum 29. ágúst.

Spánn hefur fylgt mér í fjóra áratugi

Ég hef sérstakan áhuga á málefnum Spánar og Portúgals, en tengsl mín við Spán eru sérstaklega sterk. Ég bjó í Salamanca á Spáni á árunum í kringum inngöngu Spánar og Portúgals í þáverandi Evrópubandalag árið 1986. Þar lærði ég spænsku og kynntist landi og þjóð sem hafa fylgt mér allar götur síðan.

Í áratugi starfaði ég við móttöku erlendra ferðamanna á Íslandi, meðal annars spænskumælandi hópa, og hef leiðsagt fjölda Spánverja um landið. Jafnframt hef ég verið fararstjóri fjölmargra íslenskra hópa á Spáni. Þannig hef ég í gegnum árin fengið að kynnast landinu og fólkinu frá mörgum hliðum.

Spánn skipar því sérstakan sess í hjarta mínu. Saga landsins síðustu fjörutíu ára er fyrir mér ekki aðeins saga sem ég hef lesið um í skýrslum og hagtölum. Ég man Spán þessara ára og hef fylgst með samfélaginu þróast og breytast allar götur síðan. Þegar ég ber Spán níunda áratugarins saman við Spán nútímans finnst mér breytingarnar eiginlega ótrúlegar.

Þess vegna kemur mér verulega á óvart sú dökka mynd sem stundum er dregin upp af reynslu Spánar og Portúgals af Evrópusamstarfinu. Hún samræmist hvorki þeirri þróun sem ég hef fylgst með í þessum löndum í fjóra áratugi né þeirri heildarmynd sem saga tímabilsins og hagtölurnar sýna.

Ekki ævintýrasaga

Það væri rangt að segja að Spánn og Portúgal hafi gengið í Evrópubandalagið árið 1986 og einfaldlega orðið rík. Þjóðirnar byggðu sjálfar upp samfélög sín. Lýðræðisvæðing, innlendar umbætur, menntun, atvinnuuppbygging og ótal pólitískar og efnahagslegar ákvarðanir skiptu miklu máli.

Ekki hefur heldur allt gengið áfallalaust. Bæði löndin hafa gengið í gegnum erfiðar efnahagskreppur, mikið atvinnuleysi og tímabil þar sem ungt og vel menntað fólk hefur flutt úr landi. Fjármálakreppan eftir 2008 kom sérstaklega illa niður á löndunum og Portúgal þurfti árið 2011 að leita alþjóðlegrar fjárhagsaðstoðar. Framleiðni, húsnæðismál, félagslegur ójöfnuður og byggðaþróun hafa sömuleiðis verið áskoranir.

Atvinnuleysi á Spáni er sérstaklega vert að nefna vegna þess hve áberandi það hefur verið í íslenskri umræðu um Evrópusambandið. Það er rétt að atvinnuleysi hefur lengi verið mikið vandamál á Spáni og atvinnuleysi meðal ungs fólks er enn alvarleg áskorun. Því á ekki að gera lítið úr.

Heildarmyndin er þó önnur en stundum mætti ætla af umræðunni. Atvinnuleysi á Spáni hefur lækkað verulega frá verstu árum fjármála- og evrukreppunnar. Á öðrum ársfjórðungi þessa árs var það komið niður í 9,87%. Þá voru tæplega 22,8 milljónir manna starfandi í landinu og störfum hafði fjölgað um rúmlega hálfa milljón á einu ári. Atvinnuleysi er því enn of hátt, ekki síst meðal ungs fólks, en sú staðreynd að vandinn er enn til staðar þýðir ekki að ekkert hafi breyst.

Portúgal segir svipaða sögu. Þar hefur störfum fjölgað úr um fjórum milljónum árið 1986 í 4,8 milljónir árið 2024.

Það væri því jafn rangt að mála allt í rósrauðum litum og að taka eitt viðvarandi vandamál, atvinnuleysið, og láta það eitt standa sem mælikvarða á fjörutíu ára þróun þessara samfélaga.

Umbreyting sem sést með berum augum

Þegar horft er yfir öll fjörutíu árin blasir við gríðarleg umbreyting. Frá inngöngunni hefur raunverg landsframleiðsla Portúgals aukist um 131% og raunverg landsframleiðsla Spánar meira en tvöfaldast.

Evrópusamstarfið tengdi bæði löndin enn nánar sameiginlegum evrópskum markaði, jók viðskipti og fjárfestingar og studdi við umfangsmikla nútímavæðingu atvinnulífs og innviða.

Meira en 250 milljörðum evra hefur verið varið til fjárfestinga í spænskum og portúgölskum héruðum á þessum fjörutíu árum. Áhrifin sjást bókstaflega þegar ferðast er um löndin, í vegum, járnbrautum, almenningssamgöngum, fjarskiptum, menntun og byggðaþróun.

Spánn er til dæmis í dag með eitt umfangsmesta háhraðalestakerfi heims. Það er erfitt fyrir mig, sem man Spán níunda áratugarins, að horfa á slíka innviði án þess að hugsa um hversu gríðarlega mikið landið hefur breyst.

Tölurnar og mannvirkin segja þó aðeins hluta sögunnar.

Frá einræði inn í evrópskt lýðræðissamfélag

Það er annar þáttur sem mér finnst stundum gleymast í íslenskri umræðu. Spánn og Portúgal voru tiltölulega nýkomin undan áratugalöngum einræðisstjórnum þegar þau gengu inn í Evrópusamstarfið.

Nellikubyltingin batt enda á einræðisstjórn Portúgals árið 1974. Á Spáni hófst umbreytingin til lýðræðis eftir dauða Francos árið 1975. Þegar ríkin gengu inn í Evrópubandalagið 1. janúar 1986 snerist ákvörðunin því ekki eingöngu um viðskipti eða hagvöxt. Hún snerist einnig um það hvar þessi nýju lýðræðisríki vildu eiga heima.

Aðildin varð mikilvægur hluti af því að festa lýðræðisumbreytinguna í sessi, styrkja stofnanir og tengja löndin fastar við samfélag evrópskra lýðræðisríkja. Þau völdu að framtíð þeirra lægi inni í stærra evrópsku samfélagi en ekki utan þess.

Þetta er líka hluti af því sem mér þykir svo vænt um við Spán nútímans. Land sem fyrir aðeins hálfri öld var að koma undan langri einræðisstjórn hefur orðið öflugt evrópskt lýðræðisríki þar sem mannréttindi, mannúð og virðing fyrir alþjóðalögum skipa mikilvægan sess. Ég ber einnig mikla virðingu fyrir þeirri áherslu sem lögð er á algilda hönnun og að samfélagið sé aðgengilegt og opið öllum, þannig að fólk fái raunveruleg tækifæri til þátttöku.

Þessi þróun verður ekki öll mæld í landsframleiðslu.

Menntun, vísindi og tækifæri yfir landamæri

Árangurinn birtist líka á sviðum sem sjást síður þegar rætt er eingöngu um hagvöxt. Spánn er í dag öflugt rannsóknarland á sviðum eins og lífeindavísindum, lífefnafræði, sameindalíffræði, læknavísindum, líftækni og endurnýjanlegri orku. Spænskir og portúgalskir háskólar og vísindamenn taka þátt í umfangsmiklu evrópsku rannsóknarsamstarfi. Frá inngöngu hafa rannsakendur í löndunum tveimur fengið samanlagt meira en 20 milljarða evra úr evrópskum rannsóknarsjóðum.

Síðan eru öll þau áhrif sem erfiðara er að setja verðmiða á. Erasmus-áætlunin hefur opnað heilu kynslóðunum möguleika á námi og reynslu í öðrum Evrópulöndum. Frjáls för hefur skapað tækifæri til náms, starfa og búsetu yfir landamæri og aukið menningar- og þekkingarsamskipti milli þjóðanna.

Fyrir mér er þetta líka hluti af Evrópusamstarfinu. Það snýst ekki aðeins um reglugerðir, stofnanir og fundi í Brussel. Það snýst líka um fólk sem lærir hvert af öðru, vinnur saman, stundar rannsóknir saman og fær tækifæri sem það hefði annars ekki endilega haft.

Spánn sem ég man og Spánn sem ég þekki í dag

Þegar ég hugsa um Spán sem ég kynntist á níunda áratugnum og ber hann saman við Spán nútímans sé ég ekki fullkomið samfélag. Ekkert slíkt samfélag er til. Ég sé hins vegar land sem hefur tekið ótrúlegum framförum.

Spánn er í dag í fremstu röð á fjölmörgum sviðum, meðal annars í læknavísindum og rannsóknum, líffæraflutningum, endurnýjanlegri orku, verkfræði og samgöngum. Þar við bætist auðvitað sú einstaka menning sem landið hefur alltaf búið yfir, listir, arkitektúr, bókmenntir, tónlist og kvikmyndagerð.

Spánn heldur samt áfram að vera Spánn. Portúgal heldur áfram að vera Portúgal. Tungumál þeirra og menning hurfu ekki við inngöngu. Þjóðirnar hættu ekki að hafa eigin hagsmuni, sérkenni eða pólitískar deilur. Þær hurfu ekki inn í Evrópusambandið. Þær urðu hluti af því og tóku þátt í að móta það.

Portúgal hefur sömuleiðis tekið gríðarlegum framförum og umbreyst á þessum fjórum áratugum. Löndin eiga enn við raunveruleg vandamál að glíma og ESB-aðild er engin töfralausn. Enginn ætti að halda því fram.

Mér finnst engu að síður ótrúlega erfitt að horfa á þróun Spánar og Portúgals frá 1986 og komast að þeirri niðurstöðu að þau hefðu staðið betur utan Evrópusamstarfsins.

Ísland er ekki Spánn eða Portúgal

Ísland er hvorki Spánn né Portúgal. Saga okkar, hagkerfi, auðlindir og landfræðileg staða eru önnur. Við eigum sérstaka hagsmuni, ekki síst varðandi sjávarútveg og landbúnað, sem við eigum að verja af festu.

Þess vegna væri jafn fráleitt að segja að reynsla Spánar og Portúgals sanni að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið og að halda því fram að erfiðleikar þeirra sanni að við eigum að standa fyrir utan.

Saga þeirra sýnir okkur hins vegar eitthvað sem mér finnst mikilvægt að hafa í huga. Evrópusamstarfið getur haft djúpstæð áhrif á samfélög yfir langan tíma. Þátttaka í stærra samstarfi þarf ekki að þýða að þjóð glati menningu sinni eða sérkennum. Þegar við metum slíkt samstarf eigum við jafnframt að horfa lengra en til eins árs, einnar kreppu eða einnar hagvaxtartölu.

Við eigum að horfa á heildarmyndina.

Hvaða dyr viljum við hafa opnar?

Heimurinn hefur breyst mikið frá því að aðildarviðræður Íslands voru stöðvaðar fyrir rúmum áratug. Öryggisumhverfi Evrópu er annað. Samkeppni stórveldanna hefur harðnað og viðskipti, orka, tækni og öryggi fléttast sífellt meira saman.

Fyrir lítið ríki eins og Ísland er því fullkomlega eðlilegt að spyrja aftur hvernig hagsmunum okkar sé best borgið í þessum breytta heimi.

Ég veit ekki í dag hvort ég myndi samþykkja aðildarsamning Íslands við Evrópusambandið. Enginn getur sýnt okkur þann samning, vegna þess að hann er ekki til. Við vitum heldur ekki hver niðurstaðan yrði um sjávarútveg, landbúnað eða önnur mikilvæg íslensk hagsmunamál.

Það er einmitt ástæðan fyrir því að ég vil að við tökum viðræðurnar upp að nýju og sjáum hvert þær leiða.

Ég vil vita hvað Íslandi stendur raunverulega til boða. Ég vil að við setjumst að samningaborðinu, verjum íslenska hagsmuni af festu og sjáum hvaða niðurstöðu er hægt að ná. Ef samningurinn verndar ekki hagsmuni Íslands nægilega vel getum við hafnað honum. Ef við kjósum hins vegar að hefja viðræðurnar ekki að nýju fáum við aldrei að sjá þá niðurstöðu.

Á morgun erum við ekki að ákveða hvort Ísland gangi í Evrópusambandið. Við erum að ákveða hvort Ísland eigi að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Þess vegna kýs ég já.

Ekki vegna þess að Evrópusambandið sé fullkomið. Ekki vegna þess að saga Spánar og Portúgals sé ævintýrasaga. Ég kýs já vegna þess að saga þeirra minnir mig á að stórar ákvarðanir um stöðu þjóða í heiminum verða ekki metnar út frá slagorðum, einni kreppu eða einu augnabliki í sögunni.

Við eigum að afla upplýsinganna, ræða erfiðu málin, semja af festu og sjá hvað stendur okkur til boða. Síðan eigum við sjálf að ákveða.

Mér finnst Ísland nógu sterkt til að setjast að samningaborðinu. Mér finnst íslenska þjóðin líka eiga rétt á að sjá niðurstöðuna áður en hún ákveður hvaða dyr hún vill loka.

Höfundur er meistaranemi í fötlunarfræði við Háskóla Íslands, leiðsögumaður og fararstjóri og er með BA í frönsku og spænsku frá Háskóla Íslands.