Bar­áttan um Ís­land

Saga íslensku þjóðarinnar frá lokum síðari heimsstyrjaldar er saga þjóðar sem braust úr fjötrum einangrunar og fátæktar til aukins frelsis og bætts efnahags.

Á einni mannsævi fór Ísland úr því að vera ein fátækasta þjóð Evrópu í að verða ein af ríkustu þjóðum heims.

Forsenda þeirra framfara er ekki flókin.

Við opnuðum landið.

Við afnámum viðskiptahöft og sérleyfi, gengum í alþjóðlegt samstarf og tryggðum fólki og íslenskum fyrirtækjum aðgang að stærri mörkuðum.

Marshall-aðstoðin. Afnám hafta. EFTA. EES.

Þetta voru ólík skref en þau stefndu öll í sömu átt:

·Úr einangrun í samstarf.

·Úr fákeppni í meiri samkeppni.

·Úr fátækt í velmegun.

Öll þessi skref áttu sína andstæðinga. Það hefur alltaf verið fólk sem telur öruggast að sitja kyrrt meðan heimurinn breytist; öryggið felst í aðgerðarleysinu.

Ekkert hefur breyst þar.

Nú stöndum við frammi fyrir næsta skrefi.

Krónan hefur þjónað okkur – en getur ekki verið framtíðin

Íslenska krónan hefur gegnt mikilvægu hlutverki í sögu okkar. Á sínum tíma var hún mikilvægt tæki í uppbyggingu íslensks atvinnulífs, þegar hagkerfið var lítið, lokað og að stórum hluta háð sjávarútvegi og öðrum náttúruauðlindum.

Þá var hægt að bregðast við hagsveiflum með gengisbreytingum.

En aðstæður hafa breyst.

Í dag er Ísland lítið og opið hagkerfi sem stendur mitt í alþjóðlegum viðskiptum. Krónan er lítill og sveiflukenndur gjaldmiðill í ólgusjó alþjóðasamskipta þar sem hún hefur takmarkaða burði til að verja okkur fyrir ytri áföllum. Kostnaðurinn af þeirri stöðu fellur ekki jafnt á alla.

Þeir sem eiga miklar eignir eða sterka fjárhagsstöðu hafa oft betri möguleika til að verja sig gegn verðbólgu, vaxtasveiflum og gengisáhættu – og jafnvel nýta sér þær.

Þeir sem eru að kaupa sitt fyrsta heimili, stofna fyrirtæki eða reyna að koma sér áfram hafa minni möguleika.

Þess vegna snýst málið ekki aðeins um gjaldmiðilinn.

Það snýst um afleiðingarnar.

Hver ber áhættuna?

Hver fær ávinninginn?

Hver fær aðgang að fjármagni og tækifærum?

Hver borgar kostnaðinn?

Þetta eru spurningar sem við höfum alltof lengi látið liggja ósvaraðar.

Hæfileikar eiga að ráða – ekki forréttindi

Við erum lítil þjóð.

Þess vegna höfum við ekki efni á að láta hæfileika fara til spillis.

Það á ekki að skipta máli hvort þú fæddist inn í fjölskyldu með mikil tengsl, þekkir rétta fólkið eða átt greiða leið inn í lokaða hringi.

Hæfileikar eiga að ráða.

Jöfn tækifæri þýða ekki að allir endi á sama stað. Þau þýða að allir fái raunverulegt tækifæri til að komast þangað sem hæfileikar þeirra, dugnaður og hugmyndir geta borið þá.

Þetta er réttlætismál.

En það er líka eitt mikilvægasta hagsmunamál þjóðarinnar.

Við erum svo lítil að við höfum einfaldlega ekki efni á því að hæfileikaríkasta fólkið fái ekki að njóta sín vegna uppruna, tengsla eða lokaðra kerfa.

Þegar hæfileikar fara til spillis tapar samfélagið.

Hverjum eigum við að trúa – og hvert viljum við fara?

Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um hvort við viljum halda áfram að kanna leiðina inn í nánara samstarf við Evrópusambandið – eða sætta okkur við óbreytt fyrirkomulag.

Það er mikilvægt að hafa eitt á hreinu:

Já er hvorki undirskrift né ákvörðun um endanlega aðild – þeirri rangfærslu hefur miskunnarlaust verið haldið fram í umræðunni.

Já er ákvörðun um að halda áfram, ljúka því ferli sem hafið var og láta síðan þjóðina að lokum taka afstöðu til niðurstöðunnar í kosningum. Þjóðin verður með lokasvar.

Þetta snýst því ekki um að stökkva út í óvissu.

Þetta snýst um að neita að loka dyrunum áður en við vitum hvað er hinum megin.

Margir sem vilja verja óbreytt ástand gera það af heilindum. Þeir óttast að við missum stjórn á eigin málum, að sérstaða Íslands veikist eða að áhættan af breytingum verði meiri en ávinningurinn.

Þær áhyggjur ber að taka alvarlega en benda samhliða á að reynslan sýnir annað.

Við megum ekki láta óttann við breytingar verða skjól fyrir því að gera ekkert og standa kyrr.

Því það er einmitt það sem sagan kennir okkur.

Þegar Ísland opnaði sig fyrir heiminum var því aftur og aftur haldið fram að breytingarnar væru hættulegar.

Samt héldum við áfram.

Og við urðum betur sett efnahagslega, frjálsari og betur tengd heiminum fyrir vikið.

Baráttan um Ísland

Þjóðaratkvæðagreiðslan nú snýst auðvitað um Evrópusambandið og stöðu okkar gagnvart því til framtíðar.

En hún snýst líka um stærri spurningu:

Hvers konar Ísland viljum við byggja næstu áratugina?

Viljum við verja lítið efnahagskerfi þar sem krónan, háir vextir og takmörkuð samkeppni skapa aðstæður sem þeir sterkustu geta oft nýtt sér best?

Eða viljum við halda áfram þeirri sögu sem hófst þegar þjóðin braust úr einangrun og fátækt?

Opna fyrir alþjóðaviðskipti.

Tengjast alþjóðasamfélaginu frekar.

Skapa meiri samkeppni.

Gefa fleirum tækifæri.

Láta hæfileika skipta meira máli en tengsl.

Og taka þátt í alþjóðlegu samfélagi – ekki aðeins sem þiggjendur heldur sem fullgildir þátttakendur.

Þetta snýst ekki um að treysta einhverjum öðrum fyrir framtíð Íslands.

Þvert á móti.

Þetta snýst um að treysta Íslendingum til að taka þátt, hafa áhrif og nýta tækifærin sem skapast.

Almenningur hefur svo lengi verið beðinn um að sýna þolinmæði.

Sætta sig við háa vexti.

Sætta sig við verðbólgu.

Borga kostnaðinn.

Treysta þeim sem segjast „kunna þetta“ en reynslan sýnt að þeir gátu það ekki.

Nú þarf almenningur ekki að treysta neinum nema sjálfum sér.

Spurningin er ekki fyrst og fremst sú hvað kerfið vill.

Spurningin er hvað þú vilt.

Þú ræður niðurstöðunni.

·Ekki Flokkurinn.

·Ekki klíkan.

·Ekki hagsmunasamtökin.

·Ekki þeir sem hagnast mest á óbreyttu ástandi.

Þú.

Við eigum val.

·Við getum tekið næsta skref.

·Gefið hæfileikum meira rými.

·Opnað fleiri dyr.

·Skapað fleiri tækifæri.

·Og leyft fleirum að taka þátt í því að skapa framtíð Íslands.

Nú er komið að almenningi að velja fyrir framtíðina.

Og eitt megum við alls ekki gera í þessari þjóðaratkvæðagreiðslu:

Að tapa fyrir sjálfum okkur í kosningunum af ótta við að taka næsta skref.

Við höfum áður valið opnun og samstarf fram yfir einangrun.

Nú er komið að næsta skrefi.

Í þetta skiptið er svarið já.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður.