Pylsa á stærð við banka­kerfi

Halldór Benjamín Þorbergsson fræddi okkur á RÚV á fimmtudagskvöldið um að af um tvö þúsund gerðum Evrópusambandsins rötuðu um fjögur hundruð inn í EES-samninginn. Það eru tuttugu prósent. Af því dró hann þá ályktun að Ísland hefði tekið upp um fimmtung af sameiginlegu regluverki sambandsins.

Reikningsdæmið má vel vera rétt. Það er aðferðin sem er sérkennileg.

Þrjár línur í Excel

Aðferðin gengur út á að hver gerð sé jafngild annarri. Ein er ein. Framkvæmdastjórn ESB sendir frá sér reglugerð sem skráir tiltekna sveitapylsu frá héraði á Norður-Ítalíu í skrá yfir verndaðar upprunamerkingar. Ein blaðsíða. Hún kemur Íslandi ekki við, kom Íslandi ekki við í gær og mun ekki koma Íslandi við á næstu öld. Ein gerð.

Daginn eftir kemur reglugerð um viðmiðunarverð á innfluttum mandarínum, sem gildir þar til næsta reglugerð um mandarínur tekur við. Ein gerð.

Svo kemur regluverkið um bankana. Eiginfjárkröfur, lausafjárkröfur, áhættustýring, eftirlit og upplýsingaskylda. Hundruð blaðsíðna sem ráða því hvernig bankar landsins eru reknir frá morgni til kvölds. Ein gerð.

Í talningunni eru þetta þrjár línur. Þrjú stykki. Fullkomið jafnræði á milli pylsna, mandarína og bankakerfis.

Það má telja svona. Það má líka telja tóma skyrdós og frystitogara og komast að þeirri niðurstöðu að þar fljóti tvennt.

Norðmenn nenntu að mæla

Sérfræðinganefnd undir forystu Fredriks Sejersted vann í rúm tvö ár og skilaði árið 2012 úttekt upp á um þúsund blaðsíður. Nefndin taldi ekki skjöl, hún mat efnislegt umfang. Niðurstaðan var sú að Noregur væri þegar tengdur um þremur fjórðu hlutum þess samstarfs og regluverks sem aðildarríki býr við.

Fyrir þá sem telja það úrelt: Eldring-nefndin skilaði nýrri úttekt í apríl 2024 og staðfesti að samstarfið hefði haldið áfram að vaxa síðan.

Ísland og Noregur eru bæði í EES og Schengen. Þetta er því rétta viðmiðið, ekki fjögur hundruð deilt með tvö þúsund.

Og það þarf ekki sérfræðinefnd til að sjá þetta. Fjórfrelsið, samkeppnisreglur, bankareglur, opinber innkaup, félagaréttur, vinnumarkaður, persónuvernd, neytendavernd, flug, fjarskipti og stór hluti umhverfisreglna o.fl. Þetta eru ekki pylsur og mandarínur sem gufa upp á fimmtudaginn. Sjávarútvegur og landbúnaður standa vissulega utan EES, en allt sem unnið er úr íslenskum fiski, lambi og mjólk fer eftir evrópsku regluverki. Það er ekki valkvætt.

Við erum sem sagt komin rúmlega 75% inn í regluverk ESB. Án atkvæðisréttar. Og kvörtum svo yfir því að reglurnar taki ekki nægilegt tillit til íslenskra aðstæðna. Það er alveg rétt hjá okkur. Þær gera það stundum ekki. Það er hins vegar erfitt að hafa áhrif á gang leiksins úr sófanum.

Hvað skildum við eftir?

Meðal annars gjaldmiðilinn.

Við tókum bankareglurnar. Við tókum samkeppnisreglurnar. Við tókum persónuverndina. Við tókum vinnumarkaðinn. En evruna, þann eina þátt sem venjulegt fólk finnur fyrir á greiðsluseðlinum um hver mánaðamót, hana létum við eiga sig. Hún féll hinum megin við línuna sem dregin var í sandinn.

Krónan til 2060

Norðmenn sögðu nei við aðildarsamning árið 1972. Þeir sögðu nei aftur árið 1994. Á milli liðu 22 ár. Síðan eru liðin 32 ár og enn er ekki pólitískur vilji til að vekja málið upp á ný.

Ef íslenskir stjórnmálamenn setja málið á ís jafn lengi og Norðmenn þá verður næst spurt um þetta árið 2058. Þá tekur við samningaferli, fullgilding í 27 ríkjum og að lágmarki tvö ár í biðsal evrunnar, ERM II, áður en skipt yrði um gjaldmiðil.

Nei á laugardaginn þýðir því, í hreinu reikningsdæmi, að Íslendingar eiga þess ekki kost að taka upp evru fyrr en í fyrsta lagi um 2060. Kornabörn verða þá komin á fertugsaldur og krónan enn í fullu fjöri, jafn smá, sveiflukennd og dýr og hún hefur alltaf verið.

Þetta er auðvitað ekki nákvæm spá. En hún er nær lagi en tuttugu prósentin.

Vélin stöðvast ekki við nei

Gerðirnar halda áfram að berast, - og pylsurnar líka. Nei færir okkur ekki út úr þessum 75 prósentum. Það lokar aðeins á að við fáum að vita hvað felst í þeim 25% sem út af standa.

Á laugardaginn er ekki kosið um aðild. Það er kosið um hvort við megum sjá samninginn áður en við tökum afstöðu til hans. Hún snýst um hvort Ísland standi í stað þegar kemur að alþjóðasamvinnu við vinaþjóðir okkar, - eða hvort Ísland fari Áfram.

Ég vil vita allar upplýsingar og þess vegna ætla ég að segja já á laugardaginn.

Höfundur er viðskiptafræðingur og stjórnarmaður í samtökunum Sjá.

Heimildir

NOU 2012:2, Utenfor og innenfor. Norges avtaler med EU (Europautredningen, Sejersted-nefndin), Utenriksdepartementet, Ósló 2012. https://www.regjeringen.no/contentassets/5d3982d042a2472eb1b20639cd8b2341/no/pdfs/nou201220120002000dddpdfs.pdf

NRK, „Norge er tre fjerdedels EU-medlem", 2012, um niðurstöðu Sejersted-nefndarinnar um þrjá fjórðu hluta. https://www.nrk.no/norge/norge-er-tre-fjerdedels-eu-medlem-1.7956972

Store norske leksikon, „Sejersted-utvalget, Europautredningen". https://snl.no/Sejersted-utvalget_-_Europautredningen

NOU 2024:7, Norge og EØS: Utvikling og erfaringer (Eldring-nefndin), skilað 11. apríl 2024. Yfirlit Stórþingsins: https://www.stortinget.no/no/Hva-skjer-pa-Stortinget/EU-EOS-informasjon/EU-EOS-nytt/2024/eueos-nytt---16.-april-2024/nou-2024-7-norge-og-eos-utvikling-og-erfaringer/

Reglugerð (ESB) nr. 575/2013 og tilskipun 2013/36/ESB um eiginfjárkröfur og starfsemi lánastofnana (CRR/CRD IV), teknar upp í EES-samninginn.

eAmbrosia, skrá ESB yfir verndaðar upprunamerkingar landbúnaðarafurða og matvæla.

Sáttmáli um starfshætti Evrópusambandsins, 140. gr., og samleitnisviðmið Seðlabanka Evrópu um að minnsta kosti tveggja ára þátttöku í ERM II.

Þjóðaratkvæðagreiðslur Noregs um aðild að ESB/EB, 25. september 1972 og 28. nóvember 1994.

Stjórnarráð Íslands, upplýsingasíða um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026. https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/evropusamvinna/thjodaratkvaedagreidsla/

Ummæli Halldórs Benjamíns Þorbergssonar í umræðuþætti RÚV um þjóðaratkvæðagreiðsluna 27. ágúst 2026.

https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-27-ja-eda-nei-badar-hlidar-gera-grein-fyrir-mali-sinu-485079