Já til að sjá hvað?

Mikil athygli hefur beinst að undanþágum í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar á morgun. Samningsstaða okkar er enda sterk því Ísland mætir til leiks á allt öðrum og betri stað en í aðildarviðræðunum skömmu eftir hrun, fyrir fimmtán árum.

Sérstaða Íslands sem eyju, með efnahagslögsögu fjarri lögsögu allra aðildarríkja Evrópusambandsins, er augljós.Sumir segja reyndar að engin þjóð hafi fengið undanþágur frá sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins. En það hafði heldur engin þjóð fengið undanþágu til þess að halda úti tollfrjálsum ferjusiglingum fyrr en Finnar fengu þá varanlegu undanþágu fyrir Álandseyjar. Engin þjóð hafði fengið undanþágu til að banna kaup útlendinga á sumarhúsum fyrr en Danir fengu slíka undanþágu. Þá hafði engin þjóð fengið undanþágu frá reglum um rétt útlendinga til almannatrygginga fyrr en Bretar sömdu um slíkar undanþágur í aðdraganda Brexit-atkvæðagreiðslunnar.

Ekki fer því á milli mála að hægt er að semja um ýmislegt. Í allri umræðunni um hugsanlegar undanþágur kann þó að hafa gleymst til hvers leikurinn er gerður. Við sækjum ekki um aðild að Evrópusambandinu til þess eins að semja um undanþágur, heldur vegna þess að Evrópusambandið og aðild að því hefur eitthvað fram að færa.

Hér koma nokkur dæmi:

1. EES-samningurinn er ekki öruggur til frambúðar

Stundum er því haldið fram að aðildarviðræður við Evrópusambandið feli í sér óvissuferð, sem kunni að stefna EES-samningnum í hættu. EES-samningurinn er þó ekki sá klettur sem margir vilja vera láta.

Fyrr í mánuðinum sagði Ine Eriksen Søreide, formaður norska Hægriflokksins (systurflokks Sjálfstæðisflokksins), að hún teldi að EES-samningurinn myndi ekki lifa af til lengri tíma og það alveg sama hvað Íslendingar gera. Flestir, sem þekkja til, eru sammála um að verulega hafi reynt á þolmörk EES-samningsins síðustu árin og hann hafi orðið mun umfangsmeiri en menn höfðu séð fyrir í upphafi.

Dæmin sýna að EES-ríkin þrjú njóta ekki sama forgangs og aðildarríki þegar á reynir. Nægir að nefna bóluefnakapphlaupið á tímum Covid og verndartolla sem vernda aðeins ríki Evrópusambandsins.

2. Vaxtamunurinn er sláandi

Stýrivextir á Íslandi eru 8% og algengir vextir á húsnæðislánum í kringum 9–10%. Á sama tíma eru stýrivextir á evrusvæðinu 2,4% og algengir húsnæðisvextir 3–4%. Enginn í Evrópusambandinu hefur heyrt um verðtryggingu. Með aðild og upptöku evru munu vextir lækka vegna aukinnar samkeppni á bankamarkaði, lægra áhættuálags og lægri viðskiptakostnaðar.

Þótt vaxtalækkun sé ekki frír peningur, deilir enginn um að hún er af hinu góða fyrir hagkerfið. Ég hef í það minnsta ekki heyrt um þann stjórnmálamann, sem ætlar sér ekki að lækka vexti.

Algeng mótrök eru þau að við getum nú bara lækkað vextina sjálf – eins og engum hafi áður dottið það snjallræði í hug. Staðreyndin er hins vegar sú að það er erfitt að hafa hemil á vöxtum í kviku, opnu hagkerfi, með tilheyrandi áhættuálagi á vaxtastig. Fyrir vikið hafa stýrivextir verið yfir 5% í 20 ár af 26 frá aldamótum, alveg sama hvaða flokkur er við völd.

3. Bætt kjör fyrir neytendur

EES-samningurinn hefur umbylt íslensku hagkerfi. Hann hefur tryggt neytendum ómældar kjarabætur, sem felast í lægra vöruverði og aukinni samkeppni. Jafnframt hefur hann greitt veginn fyrir útrás íslenskra fyrirtækja á Evrópumarkaði.

En EES-samningurinn nær ekki yfir allar greinar atvinnulífs. Hann nær til dæmis hvorki til verslunar með landbúnaðarvörur né sjávarafurðir. Full aðild fjarlægir eftirstandandi tollahindranir, almenningi til hagsbóta.

4. Efnahagslegur stöðugleiki

Í upphafi mánaðar birti hagfræðideild Landsbankans spá sína um verðbólgu í mánuðinum þar sem fram kom að sólmyrkvinn, sem þá var væntanlegur, væri líklegur til þess að auka á verðbólguna. Eftirspurn eftir flugi, gistingu og ferðaþjónustu myndi auka þenslu í hagkerfinu.

Þessi fyrirsögn vakti kannski ekki mikla athygli en hún er dæmigerð fyrir þann óstöðugleika sem er innbyggður í jafnlítið hagkerfi og það íslenska.

Það má lítið út af bregða án þess að hagkerfið sveiflist, verðbólga fari á flug og vextir fylgi á eftir. Hver einasta kjarasamningslota setur hagkerfið í uppnám. Þarf þetta að vera svona? Eða getur verið ástæða fyrir því að nær ekkert ríki á byggðu bóli, sem er jafnfámennt og Ísland, haldi úti eigin gjaldmiðli?

Upptaka evru er vísir að stöðugleika í hagkerfinu til lengri tíma litið.

5. Þjóð meðal þjóða

Heimsmyndin er breytt. Á örfáum árum hefur molnað undan alþjóðakerfinu sem Bandaríkin áttu stærstan þátt í að byggja upp á árunum eftir seinni heimsstyrjöld. Í stað alþjóðalaga virðist framganga stórveldanna í auknum mæli ráðast af lögmálum frumskógarins.

Á sama tíma hefur frjálslynt lýðræði átt undir högg að sækja. Það er engin tilviljun að þeir sömu og beita sér af alefli gegn frelsi, sjálfsákvörðunarrétti ríkja og mannréttindum, eru jafnframt fremstir í flokki andstæðinga Evrópusambandsins.

Ástæðan er sú að Evrópusambandið stendur vörð um þessi atriði.

Því hefur þörfin fyrir Evrópusamband aldrei verið eins skýr. Ávinningurinn verður ekki aðeins reiknaður út í Excel-skjali yfir framlög og endurgreiðslur hvers ríkis fyrir sig. Ekki frekar en að aðild Íslands að Sameinuðu þjóðunum er rökstudd með vísan í tölur úr fjárlagafrumvarpinu.

Þetta snýst nefnilega líka um að senda réttu skilaboðin og vera þjóð meðal þjóða.

6. Evrópusambandið er bandalag friðar og samvinnu

Evrópusambandið var stofnað til að tryggja að hryllingur seinni heimsstyrjaldar yrði aldrei leikinn eftir. Þétt samstarf ríkjanna hefur skilað þeim árangri að stríð milli þeirra er orðið óhugsandi. Við tökum þessu sem sjálfsögðum hlut nú en það hefði enginn gert þegar byrjað var að leggja grunn að bandalaginu fyrir rúmum 70 árum. Það er ekki að ástæðulausu að Evrópusambandið var sæmt friðarverðlaunum Nóbels árið 2012.

Evrópusambandið hefur hins vegar ekki bara hindrað stríð. Það hefur aukið samstarf og samvinnu Evrópubúa á öllum sviðum. Það er Evrópusambandinu og þessari hugsjón að þakka að við getum ferðast hindranalaust milli nær allra ríkja Evrópu, sest þar að og notið sömu réttinda og innfæddir. Þá skiptir ekki máli hvort markmiðið sé að vinna, setjast á skólabekk (án aukakostnaðar), fara í skiptinám, eða bara eitthvað allt annað.

7. Stærsta aflið til góðs í mikilvægustu málum 21. aldar

Þetta hljómar vissulega eins og mjög brött fullyrðing en ég hvet þá sem efast til að spyrja sig hver annar gæti hreppt þennan titil.



Við búum í alþjóðavæddum heimi. Stærstu áskoranir 21. aldarinnar verða ekki leystar í 193 ólíkum hornum heldur með alþjóðlegri samvinnu – og þar ráða stórveldi mestu. Þetta gildir um loftslagsmál, regluverk um gervigreind og baráttuna við samfélagsmiðlarisana, sem eru á góðri leið með að leggja undir sig internetið, svo nokkur dæmi séu nefnd.

Í öllum þessum veigamiklu málum hefur Evrópusambandið sannað sig sem helsta aflið til góðs á vettvangi stórvelda. Þar með er ekki sagt að það standi sig óaðfinnanlega, að loftslagsmarkmið þess séu fullkomin eða að því hafi tekist nægilega til í baráttunni gegn netrisum. Það er þó staðreynd að ekkert afl á heimsvísu vegur þyngra í baráttunni heldur en Evrópusambandið. Ekki Bandaríkin, ekki Indland og sannarlega ekki Kína.

8. Íslendingar hafa aldrei fengið að semja við Evrópusambandið

Ísland er eina ríkið á Norðurlöndum sem hefur ekki fengið að ljúka aðildarviðræðum við Evrópusambandið og bera afraksturinn undir þjóðaratkvæði. Mörgum er mikið í mun um að koma í veg fyrir sundrungu þjóðarinnar í Evrópumálum. Því verður ekki náð með því að stinga málinu undir stól, heldur aðeins með því að leiða það til lykta; ljúka aðildarviðræðum og leyfa þjóðinni að kjósa um samninginn.

Af þessum ástæðum segi ég já. Við erum í góðri samningsstöðu. Nýtum tækifærið.

Höfundur er kennari.