Þjóðaratkvæði-til hvers ?

Inngangur

Öll þurfum við að taka ákvarðanir, stórar eða smáar, um daglegar athafnir okkar og annarra. Hverri ákvarðanatöku fylgir ábyrgð hvort sem um er að ræða að velja akrein á hraðbraut, setja barni reglur um skjátíma eða kaup á bíl eða íbúð. Stundum eru ákvarðanir teknar í samráði við fleiri þar sem um er að ræða hagsmunamál fjölskyldu eða hagsmunahóps og það nær hámarki með þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem allir hafa sama rétt og skyldur.

Saga þjóðaratkvæðagreiðslna

Á fyrri tímum tíðkuðust ekki þjóðaratkvæðagreiðslur á Íslandi nema við ákvarðanir sem vörðuðu sjálfstæði þjóðarinnar og rakið er hér á eftir:

·Atkvæðagreiðsla um sambandslögin 1918 sem samþykkt voru með miklum meirihluta (92 %) og atkvæðagreiðsla um lýðveldisstofnun 1944 sem samþykkt var einnig með miklum meirihluta (99 %).

Á síðari tímum hafa verið haldnar þrjár þjóðaratkvæðagreiðslur um málefni sem vörðuðu mikilvæg atriði í stjórnskipun landsins og ábyrgð ríkissjóðs á skuldum íslenskra banka og sú fjórða er á döfinni eins og rakið er hér á eftir:

·Tvær atkvæðagreiðslur um lög um ríkisábyrgð vegna Icesave skulda árið 2010 og 2011. Forseti hafnaði lögunum sem síðan voru lögð fyrir þjóðina og felld með yfirgnæfandi meirihluta (98 %) og endurbætt lög um sama efni felld með nokkrum meirihluta (60 %).

·Atkvæðagreiðsla um nýja stjórnarskrá 2012 að tillögu stjórnarlagaráðs sem var samþykkt með meirihluta (73 %) atkvæða. Eftir að kærur bárust um framkvæmd kosningar var kosningin dæmd ógild.

·Núverandi atkvæðagreiðsla um hvort taka eigi upp að nýju samningaviðræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Saga ESB-umsókna

·Árið 2009 var mynduð ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna eftir mikinn kosningasigur þessara flokka eftir afsögn hrunstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingar. Í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar kom fram að farið yrði í aðildarviðræður við Evrópusambandið og samningur síðan borinn undir þjóðaratkvæði. Þar sem Samfylkingin var hlynnt aðild en Vinstri græn andvíg var gert sérstakt samkomulag milli flokkanna um að vinna að þessari umsókn. Gekk á ýmsu í þessu samstarfi og tókst ekki að ljúka samningaferlinu á kjörtímabilinu sem síðan var slitið af næstu ríkisstjórn.

·Núverandi ríkisstjórn Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks Fólksins hefur gert með sér samkomulag um að taka upp viðræður við Evrópusambandið en það er skilyrt með því að fyrst verði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna.

Hver er ábyrgð einstaklingsins ?

Vegna fyrirhugðaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu kemur fyrst upp spurningin: Hvers vegna þarf ég sem einstaklingur að taka afstöðu til máls sem heyrir undir stjórnvöld sem til þess eru kosin ? í alþingiskosningum á fjögurra ára fresti kjósum við stjórnvöld sem hafa það hlutverk að marka stefnu sem varða alþjóðleg samskipti.

Í Forn-Grikklandi ríkti íbúalýðræði sem fólst í því að að kalla saman íbúa á torgum til að greiða atkvæði um mikilvæg málefni líðandi stundar og hefur oft verið kallað hið fullkomna lýðræði. Reyndar er líklegt að þau málefni sem rædd voru á slíkum samkomum hafi staðið íbúum nær heldur en umsókn um aðild að samsteypu tæplega fimm hundruð milljóna íbúa fyrir þjóð sem telur einungis tæpa hálfa milljón íbúa.

Sagt hefur verið að þessi atkvæðagreiðsla hafi ekkert vægi þar sem hún opni aðeins á umsókn stjórnvalda um aðild og síðar verði greitt atkvæði um niðurstöður endanlegs aðildarsamnings. Með því er þó verið að færa ábyrgðina yfir á hinn almenna borgara því með samþykki sínu er hann að styðja stjórnvöld í að framkvæma ætlunarverk sitt. Því er ekki verið að kjósa um að „kíkja í pakkann“, eins og látið er í veðri vaka, heldur um hvort ferlið endi með aðild að Evrópusambandinu.

Niðurlag

Hér á landi hefur fólk skipst í tvær fylkingar með eða móti því að taka upp samningaviðræður að nýju. Þessar fylkingar hafa í skoðanakönnunum mælst mjög svipaðar svo kosningar þ. 29. ágúst geta farið á báða vegu. Það eru því líkur á að ríkisstjórnin fari með tæpt umboð í viðræður verði niðurstaðan jákvæð og ef niðurstaðan verður neikvæð verði það áfall fyrir hana. Spyrja má einnig hvernig staðan verður að loknum samningaviðræðum sem áætlaðar eru að standi í 1-2 ár þar til samningur verður lagður fram fyrir þjóðina til staðfestingar. Líklegt er að þeir sem kjósa með framhaldi nú verði einnig jákvæðir í seinni atkvæðagreiðslunni og eins að þeir sem eru á móti nú verði það einnig þá.

Ljóst er að verði niðurstaðan jákvæð bíður stjórnvalda og þjóðarinnar að finna sameiginlegan grunn til þess að innlimast í þetta stærsta efnahagssamband í heimi sem telur nú 27 þjóðir. Vonandi verður þjóðaratkvæðagreiðslan þó til þess að varpa ljósi á vilja Íslendinga til að tengjast Evrópu nánari böndum eða að viðhalda núverandi stöðu sinni sem lítið ríki með sterka rödd á alþjóðavettvangi.

Höfundur er efnaverkfræðingur.