Um tjáningu full­veldis

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst hafa nokkrir ofur-virkir í athugasemdum dreift sömu athugasemdunum kerfisbundið hvarvetna þar sem jákvæðir hafa átt orðastað, þ.á m. undirritaður. Þessir aðilar halda því fram að fullveldi Íslands stafi sérstök hætta af ESB aðild. Eftir stutta skoðunarferð um kommentakerfin hnaut ég um samræður ofurvirkra “fullveldissinna” í mínum “vinahópi.” Þar var vitnað með hrifningu í orð leiðtoga þýska þjóðernispopúlista-flokksins Alternativ für Deutschland (AfD), A.E. Weidel, um nauðsyn þess að endurheimta fullveldi Þýskalands!i Sem sonur móður sem ólst upp í Þýskalandi nasismans var mér ekki skemmt.

Af ofangreindu dreg ég tvær ályktanir. Í fyrsta lagi er ástæða til að vera meðvitaður um virkni aðila - vonandi aðeins fárra - sem smeygja sé inn í kommentakerfin, stundum undir fölsku flaggi, og dæla út athugasemdum sem skrumskæla merkingu orða sem þeir telja fallin til vinsælda, orða eins og fullveldi, sjálfstæði, tjáningarfrelsi o.s.frv. Í öðru lagi er ástæða til að rýna aðeins frekar í fullveldishugtakið, sem hefur margar víddir, eftir því hvort það er rýnt með augun lögfræði, sagnfræði, stjórnmálafræði eða hagfræði.ii

Hér er ekki svigrúm fyrir djúpa fræðilega umræðu, en mér finnst ástæða til að draga fram nokkur augljós sannindi er varða fullveldi ríkja og takmörk þess, því umræða um fullveldi ríkja er fyllilega eðlileg og nauðsynleg í samhengi þjóðaratkvæða-greiðslunnar. Til eru rök er varða fullveldi bæði með og móti aðild, en hér mun ég aðeins gera grein fyrir minni afstöðu.

Eins og ég nefndi í fyrri pistli þá er fráleitt að líta svo á að framsal valdheimilda á afmörkuðum sviðum feli almennt í sér afsal fullveldis, enda væri þá nánast ekkert fullvalda ríki til. Að deila valdheimildum með öðrum fullvalda ríkjum er þvert á móti ein skýrasta tjáning fullveldis ríkis, svo vísað sé í orðalag Jóns Þorlákssonar, formanns Íhaldsflokksins (forvera Sjálfstæðisflokksins) um fyrirhugaða aðild Íslands að Skandinavíska myntbandalaginu skömmu eftir að Ísland varð fullvalda ríki.iii Af henni varð ekki en Ísland tjáði fullveldi sitt síðar með aðild að Sameinuðu þjóðunum, Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, NATO, EFTA, EES, Mannréttindadómstól Evrópu, og svo mætti lengi telja. Í öllum tilvikum var einhverju valdi deilt með öðrum ríkjum. Aðeins fullvalda ríki geta gert það og því geta t.d. aðeins fullvalda ríki orðið aðilar að ESB. Ríki geta einnig tjáð eigin fullveldi með því að segja skilið við fjölþjóðlegar stofnanir, eins og Bretland gerði með Brexit, svo óskynsamlegt sem það var.

Ekkert fullvalda ríki fær þrifist án þess að það deili valdheimildum með öðrum ríkjum. Eitt þeirra ríkja sem kemst næst því að deila engum valdheimildum er líklega N-Kórea, sem hefur haft það að leiðarljósi að verða algerlega sjálfum sér nógt ríki, á öllum sviðum. Margsinnis hefur einangrunarstefna N-Kóreu kallað hungursneyð yfir íbúa landsins. Það er rökrétt niðurstaða slíkrar stefnu.iv Ekkert ríki getur nefnilega verið sjálfu sér nógt.

Heimur þar sem valdheimildum er ekki deilt er dæmdur til þess að loga í ófriði. Á tímaskeiði heimsvaldastefnunnar skiptu stórveldi heiminum upp í yfirráðasvæði í stað þess að skapa sameiginlegan ramma og reglur um gagnkvæm ábatasöm viðskipti og friðsamlega sambúð. Þessi uppskipting varð undirrót endurtekins ófriðar sem lauk með styrjöldum 20. aldar.

Milliríkjasamningar, sem óhjákvæmilega fela í sér að valdheimildum sé deilt, eru forsenda friðar. Þess vegna var Kola og stálbandalag Evrópu stofnað árið 1951, þegar Evrópa var að rísa úr rústum tveggja styrjalda og síðar ESB. En fullveldi ríkjanna stóð eftir sem áður óhaggað. Bandaríkin voru bakhjarl þessara breytinga, en virðast nú ætla að fylgja fordæmi Rússa, sem vilja endurreisa Rússland innan fornra landamæra. Bandaríkin vilja marka sér yfirráðasvæði á vesturhveli jarðar, hvað sem vestur þýðir nú nákvæmlega á hnetti, en eftirláta Evrópu glímuna við Rússa.

Fullveldi Íslands er vissulega lykilatriði í umræðunni um aðild að ESB, en ekki með þeim hætti sem margir neikvæðir virðast álita. Framsal valdheimilda á nokkrum málefnasviðum til viðbótar fela eins og áður sagði ekki í sér afsal fullveldis. Þvert á móti fylgja aðildarsamningi líka áhrif, eins og ýtarlega hefur verið rakið.

Eins og ég ræddi í fyrri grein á þessum vettvangi skiptir tvennt mestu máli þegar fullvalda ríki velur sér bandamenn: gildi og hagsmunir, sem eru raunar tvær hliðar á sama peningi. Vandamálin sem skapast þegar ríki deila ekki lengur sömu grunngildum og hagsmunum hafa birst með skýrum hætti í N-Ameríku síðustu daga. Bandaríkin hafa verið að magna efnahagslegan hernað sinni gegn Kanada, sem áður var þeirra traustasti bandamaður. Hver var krafa Trumpstjórnarinnar þegar viðræðum var slitið? Að Kanadamenn hætti að nota frönsku og hverfi frá því að treysta böndin við ríki Evrópu og önnur bandalagsríki. Trump lét í veðri vaka að fríverslun yrði aðeins í boði fyrir Kanada gerðist það 51. ríki Bandaríkjanna. Kanada átti því engra annarra kosta völ, til þess að varðveita eigið fullveldi, en að slíta viðræðum og halda áfram að tvíefla tengslin við ESB, einstök ríki Evrópu og önnur bandalagsríki. Þarf að segja eitthvað um Grænland hér?

Víða gætir ótta við að tjá sig skýrt um hið augljósa rof í skipan heimsmála sem blasir við öllum sem eitthvað fylgist með heimsmálum. Sumir gera lítið með orð og athafnir Trump-stjórnarinnar þótt hún hafi ítrekað sýnt að hún hneigist til að líta á Kanada og Evrópu sem óvini Bandaríkjanna. Rússland, sem nú hefur tvíeflt árásir á almenna borgara Úkraínu, virðist Trump-stjórnin hins vegar líta á sem taktískan samherja. Nýlega hefur það viðhorf birst í tregðu Bandaríkjastjórnar við að selja Úkraínu Patriot flaugar, sem gætu varið almenna borgara gegn árásum Rússa. Ekki vilja þeir heldur gera þeim fært að framleiða þær sjálfir. Þessi afstaða kemur í kjölfar endurtekinna tilrauna Trump-stjórnarinnar til að knýja Úkraínu til uppgjafar.

Það er sérkennilegt að í þessari stöðu komi upp raddir hérlendis sem segja að Ísland ætti að notfæra sér spennuna með því stilla sé upp á milli Bandaríkjanna annars vegar og Evrópu/Kanada hins vegar til þess að fá “góðan díl” frá öðrum hvorum. Virkilega? Hvers virði er díll við ríki sem breytir stefnu sinni dag frá degi og gerir endurteknar atlögur að fullveldi nágrannaríkja. Eru þetta ekki sömu aðilar og tala svo fjálglega um að varðveita fullveldi Íslands?

Að sýna veikleika gagnvart ofríki stórveldis hvetur aðeins til aukinnar ágengni. Það vekur einungis verðskuldaða fyrirlitningu ofríkisafla og grefur undan trausti þeirra sem standa Íslandi nær og eru rökréttir bandamenn. Þvert á móti þurfa íslensk stjórnvöld og ekki síður kjósendur að senda skýr skilaboð um hvar Ísland stendur og að fullveldi Íslands verði varið með því að stórefla tengslin við ríki og ríkjasambönd sem virði fullveldi þess. Að hagræða seglum eftir vindi sendir þau skilaboð til ofríkisafla, bæði í vestri og austri, að hægt sé að beita Ísland þvingunum.

Íslands stendur að því leyti sterkar að vígi en Kanada að viðskipti landsins við Bandaríkin eru hlutfallslega mun minni og tengslin við bandamenn í Evrópu til muna sterkari. Með hverjum degi verður ljósara hvílík gæfa það er fyrir Ísland að tengjast bandalagi ríkja í Evrópu sterkum böndum, bandalagi þar sem viðskiptasambönd eru ekki háð geðþótta eins eða fárra ráðamanna heldur eru bundin í sameiginlegt regluverk margra ríka. Aðild að ESB mun styrkja þau tengsl til muna. Atkvæði greitt með aðildarviðræðum er atkvæði greitt með fullveldi Íslands í baráttunni við ofríkisöfl.

Að varðveita fullveldi Íslands með aðild að Evrópusambandinu er svo mikilvægt hagsmunamál í mínum huga að annar mikilvægur ávinningur aðildar hefur nánast fallið í skuggann af því. Er þó af mörgu að taka: fullkominn gengisstöðugleiki gagnvart okkar mikilvægasta markaðssvæði mun styrkja utanríkisverslun, möguleiki á gerð alþjóðlegra viðskiptasamninga í heimagjaldmiðli Ísland, evrunni, mun draga úr áhættu, fyrirtæki og almenningur munu njóta lægri vaxta til skamms og langs tíma, aðild að margvíslegum stofnunum mun fela í sér mikilvæga samtryggingu og áhættudeilingu (t.d sameiginlegt greiðslukerfi og bankasamband), auðveldara verður að dreifa áhættu, Ísland mun fá tollfrjálsan aðgang fyrir allar íslenskar útflutningsafurðir og skrifræði sem fylgir því að standa utan tollabandalags ESB hverfur (tollskoðun getur verið ígildi svimandi hárra tolla ef um lágar fjárhæðir er að tefla eins og lítil fyrirtæki kannast við), almenningur mun njóta aukinnar samkeppni, öðlast meira frelsi til athafna og svo mætti lengi telja.

Mörgum verður tíðrætt um samanburð ríkja af margvíslegu tagi. Yfirleitt kemur sá samanburður málinu lítið við. Í því sambandi er gott að minnast þess sem David Ricardo sýndi fram á snemma á 19. öld, að ríki geta haft gagnkvæman ábata af viðskiptasambandi þótt þau búi yfir ólíkum auðlindum og mismikilli auðlegð. Raunar einmitt þess vegna.

Einnig ber að hafa í huga að niðurstöður samanburðar ráðast mjög af þeim upphafspunkti sem er valin. Ísland hefur áratugum saman verið eins og jójó á listanum yfir tekjuhæstu lönd í Evrópu. Þegar raungengið er hátt finnum við til okkar og finnst Ísland vera “stórasta land í heimi”, t.d. árin fyrir fjármála og gjaldeyriskreppuna 2008. Þetta hefur verið mörgum tilefni til að skrumskæla stöðu Íslands og framgang. Engum er gerður greiði með því. Gauti B. Eggertsson hefur sýnt fram á hve villandi mynd rangur upphafspunktur getur framkallað. Hann hefur líka birt greinar sem sýna glögglega líklegan ávinning af áhrifum ESB/evru aðildar á verðlag (hátt verðlag verður ekki eingöngu skýrt með launakostnaði) og líkleg áhrif á húsnæðislánavexti (sjá gautiesb.is). Ég hef engu við þá greiningu að bæta, en enginn ætti að kjósa nei án þess að hafa kynnt sér þessi skrif vandlega og framlag margra annarra höfunda sem hafa tjáð sig af þekkingu um margvíslegar hliðar ESB aðildar og aðildarviðræðna á fjölmörgum miðlum. Mikið efni er til sem ætti að hjálpa kjósendum við að gera upp hug sinn.v

Enn óviss? Segið þá já og gerið upp hug ykkar síðar þegar aðildarsamningur liggur fyrir, en lokið ekki dyrunum fyrir auknu frelsi, öryggi, meiri velmegun og tækifærum komandi kynslóða!

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarseðlabankastjóri.

i Hugtakið þjóðernispopúlisti er notað yfir hreyfingar sem deila keimlíkri hugmyndafræði og fasistahreyfingar á fyrri hluta 20. aldar. Fyrir þá sem ekki eru kunnugir þýskum samtímastjórnmálum má nefna að Björn Höcke, leiðtogi AfD í Thüringen, hefur ítrekað notað slagorð nasista, gert lítið úr helför Gyðinga og komið SS sveitunum til varnar. Þessi öfgaflokkur virðist dálítið upptekinn af því endurreisa forna “frægð” Þýskalands og finnst landið okað innan ESB af fjölda smáríkja sem þar ráði of miklu. 

ii Þyrsti lesendur í meiri umræðu um fullveldi og hinar ýmsu hliðar framsals valdheimilda má benda þeim á að kynna sér skrif Davíðs Þórs Björgvinssonar, fyrrverandi dómara við Mannréttindadómstól Evrópu, á Eyjunni. 

iii Jón Þorláksson (1929). Úrlausn gengismálsins, erindi flutt í Landsmálafélaginu Verði 14. febrúar 1929. 

iv Skýringu er að finna í Arnór Sighvatsson (2021). Fullveldi og peningastefna, Efnahagsmál 10. rit 

v Sjá einnig grein mína á Vísi 27. júlí, Þess vegna já. Visir.is/g/20262913955d/thess-vegna-ja.