Hollenska húsnæðislánið

Þessa dagana er reynt að selja kjósendum þá hugmynd að upptaka evru myndi leiða af sér fjárhagslegan ávinning í formi lægri vaxta. Í raun eru vextirnir orðnir helsti sölupunktur þeirra sem vilja að Ísland gangi í Evrópusambandið.

Nýlega birti þingmaður eins ríkisstjórnarflokkanna færslu um að mánaðarlegar greiðslur af 50 milljóna króna óverðtryggðu húsnæðisláni á Íslandi væru um 400 þúsund krónur meðan greiðslur af hliðstæðu láni í Hollandi væru um 250 þúsund krónur. Fljúgandi peningur af himnum ofan, beint í vasa kjósandans, væri 150 þúsund krónur á mánuði eða tæpar tvær milljónir króna á ári. Hver gæti hugsanlega slegið hendinni á móti því?

Vextir eru verð á lánsfé og sveiflast eftir efnahags- og markaðsaðstæðum hverju sinni. Ómögulegt er að færa vexti úr einu efnahagsástandi yfir á annað án þess að raska mikilvægu jafnvægi. Séu vextir of háir lama þeir hagkerfið, fyrirtæki fara á hausinn og atvinnuleysi eykst. Séu vextirnir of lágir geta þeir skapað eignabólu sem á endanum springur.

Aftur að 50 milljóna króna húsnæðisláni þingmannsins. Í dag eru vextir af slíku láni um 8,5% á Íslandi en um 4,5% í Hollandi. Af 30 ára jafngreiðsluláni (annuitet) væru mánaðarlegar greiðslur 384 þúsund krónur á Íslandi og 253 þúsund krónur í Hollandi. Greiðslan væri því um 50% hærri á Íslandi en í Hollandi.

En skoðum nú heildarmyndina.

Á síðustu 25 árum hefur ársverðbólga að jafnaði verið 4,8% á Íslandi og 2,3% í Hollandi. Árlegar launahækkanir hafa að jafnaði verið um 7,0% á Íslandi og 2,6% í Hollandi. Laun á Íslandi hafa að jafnaði hækkað um 2,1% á ári umfram verðbólgu, en í Hollandi aðeins um 0,3%. Á okkar mælikvarða hafa Hollendingar vart kynnst launahækkunum umfram verðbólgu.

Þegar tekið er tillit bæði til efnahagsaðstæðna og vaxta er það þá virkilega svo að íslenski lántakinn sé snuðaður um hver mánaðamót? Væri ekki nær að spyrja hvor lántakinn – sá íslenski eða sá hollenski – sé líklegri til að verja stærri hluta launa sinna næstu 30 árin í greiðslur af húsnæðisláninu?

Í dag eru laun á Íslandi um 30% hærri en í Hollandi, en gefum okkur að mánaðarlaun nýs lántaka séu ein milljón króna bæði á Íslandi og í Hollandi. Ef gert er ráð fyrir að þróun launa og verðbólgu frá aldamótum haldi áfram fást eftirfarandi niðurstöður fyrir 30 ára lánstímann:

• Í upphafi eru greiðslur af láninu 38,4% af launum á Íslandi en 25,3% í Hollandi. Eftir því sem laun hækka minnkar greiðslubyrðin sem hlutfall af launum mun hraðar á Íslandi en í Hollandi.
• Fyrstu 10 ár lánstímans er greiðslubyrðin meiri á Íslandi en í Hollandi. Síðustu 20 árin snýst dæmið við og greiðslubyrðin verður minni á Íslandi.
• Að meðaltali yfir allar 360 mánaðargreiðslurnar nemur greiðslubyrðin 16,3% af mánaðarlaunum á Íslandi en 17,7% í Hollandi.
• Af samanlögðum launum yfir lánstímann fara 11,7% í greiðslur af íslenska láninu en 16,9% í greiðslur af því hollenska.
• Á föstu verðlagi verða samanlögð laun yfir lánstímann 503 milljónir króna á Íslandi. Þar af fara 74 milljónir, eða 14,7% af launum, í greiðslur af láninu. Í Hollandi verða samanlögð laun 376 milljónir króna og þar af fara 66 milljónir, eða 17,6% af launum, í greiðslur af láninu.

Í raunheimum heldur stærðfræðin, en frasarnir ekki. Hlutfall fólks sem býr í eigin húsnæði á Íslandi er um eða yfir 75% sem er talsvert hærra en í þeim löndum sem við erum vön að bera okkur saman við. Hlutfallið mælist 69% í Hollandi, 61% í Danmörku og 47% í Þýskalandi. Þessar staðreyndir fá hins vegar litla athygli. Umræðan beinist þess í stað að lágu vöxtunum sem sagðir eru bíða Íslendinga við upptöku evru. Reynt er að telja kjósendum trú um að verðbólga og launaþróun haldist óbreyttar en vextirnir einir lækki. Og þá koma peningarnir fljúgandi.

Í kosningabaráttu hefur taktík sem þessi oft skilað árangri. Tilgangurinn er að fá fólk til að kjósa með buddunni, ekki síst þá sem eiga erfitt með að ná endum saman. Það sorglega við taktíkina er að versnandi efnahagsaðstæður bitna einmitt verst á þeim hópi.

Höfundur er stærðfræðingur og sinnir stundakennslu við Hagfræðideild Háskóla Íslands.