Þegar efinn verður þýðingar­meiri en sann­leikurinn

– Sex athuganir um lygi, bull og sáningu efasemda í huga fólks og sköpun óvissu um hvað sé satt

Kosningaumræðan um hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið hefur kallað fram ásakanir um lygar, rangfærslur og villandi framsetningu. Sú umræða vekur stærra álitaefni en það hver hafi rétt fyrir sér:

Orð fólks geta sýnt meira en afstöðu þess til málsins. Þau geta sýnt samband þess við sannleikann þegar mikið er undir.

Greinin tekur ekki dæmi og kveður ekki upp dóm um einstakar fullyrðingar. Hún greinir muninn á ósannri fullyrðingu, mistökum, ósannindum, lygi og bulli og sýnir hvernig lygi og bull geta sáð efasemdum.

Orðið lygi er afdráttarlausara og fellur betur að greininni, því hér lýsir það einnig vitund og ætlun þess sem talar. Ósannindi lýsa fyrst og fremst innihaldi orðanna: að þau séu ósönn. Ósönn fullyrðing getur verið mistök í góðri trú. Lygin verður til þegar boðandinn, sendandi skilaboða, setur fram sem satt það sem hann telur ósatt til að villa um fyrir öðrum. Bull verður til þegar áhrif orðanna skipta meira máli en hvort þau séu sönn.

Enginn veit með vissu hvað hugsanleg aðild að Evrópusambandinu myndi færa Íslandi. Niðurstaðan ræðst af samningatækni og markmiðum, því hvernig haldið verður á málum og hvað semst um. Jafnvel fullbúinn samningur eyðir ekki allri óvissu um framtíðina. Þegar óvissa er sett fram sem vissa þarf að spyrja: Er þetta rökstudd spá, mistök, lygi eða bull?

1. Sáning efasemda

Í fræðilegri umræðu um boðskipti, fjölmiðla og áróður eru notuð hugtökin manufacturing doubt og manufacturing uncertainty. Bein þýðing á fyrra hugtakinu væri að framleiða efa en á íslensku er eðlilegra að tala um að skapa efa, sá efasemdum eða sáningu efasemda. Síðara hugtakið merkir að skapa óvissu eða skipulagða sköpun óvissu. Aðferðafræðin sáir kerfisbundið efasemdum í huga fólks og skapar óvissu um hvað sé satt. Hún felst ekki einfaldlega í því að ljúga heldur í sköpun, mögnun eða viðhaldi óvissu sem þjónar hagsmunum.

Markmiðið er ekki endilega að fá fólk til að trúa lyginni. Það getur nægt að fólk fari að efast um hvað sé satt. Viðurkennd staðreynd er þá færð niður í stöðu „annarrar hliðar málsins“ og sameiginlegi staðreyndagrunnurinn veikist.

Efnið þarf ekki allt að vera ósatt. Sönn orð geta orðið hluti af villandi frásögn.

Endurtekin afbrigði sömu ásökunar geta gert málið svo flókið að enginn viti hvað sé satt. Þá hefur rangfærslan náð tilgangi sínum, jafnvel þótt fáir trúi henni að öllu leyti.

Eðlilegar efasemdir leita svara, bregðast við gögnum og minnka með aukinni þekkingu. Kerfisbundin sáning efasemda færir mörkin, hunsar leiðréttingar eða krefst meiri vissu en vönduð rannsókn getur veitt.

2. Veruleikinn og sannleikurinn sem fólk lifir eftir

Atburður breytist ekki þótt fólk komi sér saman um lýsingu á honum. Hann varð eða varð ekki, óháð skoðunum, meirihluta eða samkomulagi. Fullyrðingar um hann geta hins vegar verið sannar eða ósannar.

Um framtíðina gildir annað. Spá getur verið vel eða illa rökstudd og er ekki sjálfkrafa lygi þótt hún rætist ekki. Fullyrðing um eigin þekkingu er þó fullyrðing í nútíð. Sá sem segist vita það sem hann telur sig ekki geta vitað villir um fyrir öðrum um eigin vissu.

Rannsóknir, blaðamennska, opinber umræða og dómstólar eru leiðir samfélagsins til að komast að niðurstöðu um hvað gerðist. Dómstólar meta sönnunargögn samkvæmt formlegum málsmeðferðarreglum og sönnunarkröfum. Niðurstöður þeirra geta orðið lagalega bindandi en endurskapa ekki fortíðina og geta verið rangar.

Hér þarf að greina á milli veruleikans sjálfs og þess sannleika sem fólk lifir og starfar eftir. Satt í huga fólks getur verið það sem fólk kemur sér saman um að hafi verið, samanber niðurstöður dómstóla. Með sannleika dagsins er hér átt við þá frásögn sem fólk tekur gilda og byggir skoðanir sínar og ákvarðanir á, ekki endilega það sem er satt í veruleikanum. Röng frásögn getur öðlast stöðu viðtekins sannleika án þess að verða hlutlæg staðreynd.

Sannfæring fólks getur verið sálfræðilega og samfélagslega raunveruleg þótt grundvöllur hennar sé rangur. Hún getur mótað viðhorf, traust, ótta og kosningahegðun. Sáning efasemda breytir því ekki veruleikanum heldur hvaða lýsing á honum nær fótfestu í hugum fólks.

3. Aðferðin í framkvæmd

Fyrst hverfur mikilvægur fyrirvari. „Gæti“ verður að „mun“. Niðurstaða sem gildir „við tilteknar aðstæður“ verður að almennri reglu. Mat á afmörkuðu álitaefni er látið líta út einsog niðurstaða um málið í heild.

Næst er vægi heimildarinnar fengið að láni. Sagt er að „skýrslan sýni“, „sérfræðingarnir staðfesti“ eða „lögin séu skýr“ þótt niðurstaðan sé túlkun boðandans. Vægið kemur frá heimildinni en niðurstaðan frá boðandanum.

Endurtekning gerir fullyrðinguna kunnuglega og auðveldari að meðtaka en langa og nákvæma leiðréttingu. Rangfærslan kemst oft fyrir í fyrirsögn eða einni setningu; leiðréttingin krefst samhengis, gagna og skýringa.

Þegar fullyrðingunni er mótmælt getur boðandinn hörfað án þess að afsala sér áhrifum hennar: hann hafi aðeins verið að spyrja, vekja athygli eða setja fram mögulega túlkun. Fullyrðingin er nægilega ákveðin til að hafa áhrif en nógu óljós til að komast undan ábyrgð.

Rökfimi er hæfni. Tryggð við sannleikann er afstaða. Hið fyrra tryggir ekki hið síðara. Sá sem kann að vinna rökræðu kann líka að velja þau gögn, þá áherslu og þá óvissu sem þjóna málstaðnum.

Ein ósönn fullyrðing sýnir ekki sjálfkrafa ásetning. Aðferðin verður sýnileg sem mynstur: fyrirvarar hverfa ítrekað, leiðréttingar breyta ekki fullyrðingunni, sama rangfærslan snýr aftur í nýju orðalagi og óvissunni er haldið á lífi vegna þess að hún nýtist.

4. Mistök, lygi og bull

Sá sem gerir mistök reynir að lýsa veruleikanum og telur sig segja satt. Lygarinn þarf hins vegar að taka mið af sannleikanum þó ekki sé nema til að leiða aðra frá honum.

Bullarinn stendur öðruvísi gagnvart sannleikanum. Hann kann að þekkja staðreyndirnar eða ekki. Fullyrðing hans getur jafnvel reynst sönn fyrir tilviljun. Það sem gerir hana að bulli er að sannleikurinn réð ekki því sem hann valdi að segja. Tilætluð áhrif gerðu það.

Bull verður sérstaklega líklegt þegar krafan um að tjá sig er meiri en þekking þess sem talar. Fólk telur sig þurfa að hafa skoðun á flestu eða öllu, svara strax og sýna öryggi þótt það hafi ekki næga þekkingu. Orðunum er þá ætlað að skapa áhrif fremur en að lýsa veruleikanum.

Lygarinn viðurkennir óbeint sannleika sem þarf að fela. Bullarinn veitir honum ekkert vald. Satt og ósatt verða aðeins hráefni í þeirri viðhorfsbreytingu sem hann vill ná fram. Í þessum skilningi getur bull verið sannleikanum hættulegra en einstök lygi. Hvort tveggja má nota til að sá efasemdum.

5. Ímyndarreikningurinn og það sem orð afhjúpa

Sáning efasemda getur skilað ávinningi til skamms tíma. Hún getur ruglað umræðuna, tafið niðurstöðu, virkjað eigin fylkingu eða veikt traust á upplýsingum mótaðila.

Sama aðgerð færist á ímyndarreikning boðandans: uppsafnað mat annarra á einstaklingi, fyrirtæki, stofnun eða fylkingu. Ímyndarreikningurinn er reikningurinn. Traustið er inneignin. Orð, ákvarðanir og hegðun eru færslur. Sannsögli, samræmi og ábyrgð leggja inn á reikninginn; afhjúpuð rangfærsla, mótsögn og undanbrögð ganga á inneignina. Viðurkennd og leiðrétt mistök geta jafnvel styrkt traust. Falin, varin eða endurtekin mistök verða annars konar færsla. Reikningurinn er ekki í höndum eigandans. Hann er í hugum annarra.

Ekki er hægt að lesa allt innræti manneskju úr einni setningu. En endurtekið mynstur sýnir hvað boðandinn er reiðubúinn að gera opinberlega þegar mikið er undir. Það sýnir samband hans við sannleikann.

Eigin fylking getur varið rangfærsluna eða túlkað gagnrýni sem árás. Baráttufélagar geta staðfest frásagnir hver annars og viðhaldið viðteknum sannleika innan hópsins, en ekki ákveðið hversu mikið aðrir treysta þeim.

Traust tapast hvorki sjálfkrafa né jafnt hjá öllum. Þeir sem telja það rofið eiga þó erfiðara með að taka næstu fullyrðingu boðandans gilda, jafnvel þegar hún er sönn. Skammtímasigur getur þannig orðið að langtímatapi.

6. Atkvæðagreiðslunni lýkur. Orðin lifa.

Lýðræðislegur ágreiningur krefst ekki sömu niðurstöðu. Fólk getur verið sammála um staðreyndir en ósammála um gildi, hagsmuni, áhættu og framtíð. Lýðræðislegar ákvarðanir þurfa þó sameiginlegan staðreyndagrunn. Þegar staðreyndir eru vísvitandi gerðar að skoðunum og viðurkenndar niðurstöður leystar upp í óvissu velur fólk ekki aðeins milli raunverulegra kosta heldur einnig frásagna sem hafa verið smíðaðar fyrir það.

Atkvæðagreiðslunni lýkur laugardaginn nk. Eftir standa karlar og konur. Orð þeirra sýna hvernig þau umgangast sannleikann þegar mikið er undir. Leiðrétt mistök eru annars eðlis en viðvarandi rangfærslur og fullyrðingar sem eru settar fram af meiri vissu en þekking leyfir. Munurinn skiptir máli.

Orðin hverfa ekki þegar atkvæðin hafa verið talin. Þau standa eftir sem færslur á ímyndarreikningi boðandans og gögn um faglega ábyrgð hans, dómgreind, siðgæði og tryggð við sannleikann.

Hópur getur komið sér saman um hvað skuli teljast satt. Hann getur ekki komið sér saman um að aðrir treysti honum.

Lygin getur mótað sannleikann sem fólk lifir og starfar eftir. Bullið getur gert sannleikann að aukaatriði. Hvort tveggja getur haft áhrif á atkvæði dagsins en um leið gengið á trúverðugleika morgundagsins.

Atkvæðagreiðslunni lýkur. Orðin standa eftir og með þeim það sem hver og einn kaus að sýna um eigið samband við sannleikann.

Höfundur er boðskiptafræðingur, álitsgjafi og stefnulegur ráðgjafi í samanburði og aðgreiningu á markaði hjá Grey.