Ís­land og evran

Við þekkjum öll að verðlag á Íslandi er hærra en víðast annars staðar. Okkur er sagt að launin séu há og vissulega koma oft margar krónur í launaumslagið en við fáum óþarflega lítið fyrir þær. Af hverju er verðlag svona hátt hér á landi og hefur verið það svo lengi sem menn muna, sérstaklega matarverð? Er þetta eitthvað sem við þurfum að sætta okkur við um ókomna framtíð?

Íslenska krónan er minnsti gjaldmiðill í heimi og er auk þess fljótandi á markaði. Því þarf ekki mikla innkomu eða útflæði gjaldeyris á markaðinn til að hreyfa töluvert við genginu.

Hátt vaxtastig, verðtryggð lán og verðbólga

Það felur í sér mikinn kostnað og fórnir fyrir land og þjóð að vera með sjálfstæðan gjaldmiðil. Stuðningsmenn krónunnar halda því fram að umhverfi okkar sé ólíkt því sem gerist í öðrum Evrópuríkjum og að við þurfum að hafa þann möguleika að fella krónuna. Hafa kjör almennings batnað við gengisfellingar og aukna verðbólgu? Eða er verið að verja hagsmuni einhverra annarra en almennings?

Þurfum við alltaf að búa við hátt vaxtastig og verðtryggð lán? Þó svo að vægi verðtryggðra lána hafi minnkað eitthvað undanfarið erum við flest enn í þeirri stöðu að þurfa að greiða húsnæðislán okkar tvöfalt til þrefalt til baka, ólíkt nágrannaþjóðum okkar.

Þeir sem eldri eru muna eftir mikilli verðbólgu, verðtryggðum lánum og reglulega rausnarlegum gengisfellingum á árum áður. Er eðlilegt að við sem búum í þessu landi þurfum að bera mun meiri vaxtakostnað en löndin í kringum okkur og búa við óvæntar launalækkanir sem gengisfellingar hafa í för með sér?

Dýr króna

Því fylgir mikill kostnaður fyrir Seðlabanka Íslands að halda varagjaldeyrissjóði sem getur numið allt að 1.000 milljörðum eftir aðstæðum í þjóðfélaginu.

Einnig má benda á gjaldtöku bankanna við kaup og sölu gjaldeyris. Þetta eru stórar upphæðir fyrir þjóðfélagið á ári hverju og gera lítið annað en að hækka verðlag og auka verðbólgu. Það er hins vegar ekki víst að bankarnir séu spenntir fyrir því að missa þessar tekjur.

Eru einhverjir hópar sem hafa hag af því að Ísland noti sinn eigin gjaldmiðil? Eru hér einstaklingar sem hafa það rúm fjárráð að geta nýtt sér gengissveiflur til að kaupa og selja gjaldeyri og jafnvel fjárfesta í íbúðarhúsnæði þegar markaðurinn er í lægð og selja þegar verð hækkar?

Hverjir hafa talað hæst gegn upptöku evru á Íslandi? Eru það hópar sem hafa hag af óbreyttu ástandi? Eru það fyrirtækin sem gera upp í evrum og taka sín lán erlendis en greiða laun og annan innlendan kostnað í krónum? Þessi lýsing getur átt við sjávarútveg, stóriðju og stóru útflutningsfyrirtækin.

Það hefur líka borið á því að meðlimir nokkurra stjórnmálaflokka hafi allt á hornum sér þegar kemur að umræðunni um evruna og viti fátt verra en heilbrigða og vandaða umræðu í þjóðfélaginu um gjaldmiðilsmál. Þessar gagnrýnisraddir segja okkur hinum oftar en ekki að þessi mál séu bara alls ekki til umræðu núna.

Er kannski verið að verja hagsmuni fárra á kostnað almennings?

Evru fylgir ábyrgð

En fyrir okkur hin, sem fáum laun okkar í krónum, gæti upptaka evru bætt kjör okkar með lægra verðlagi, stöðugra gengi, lægri vaxtakostnaði og því að losa okkur alveg við verðtryggð lán, sem ég geri ráð fyrir að fáir sakni nema helst fjármálastofnanir.

Þetta hefur verið raunin í löndum þar sem evran hefur verið tekin upp sem lögeyrir og það sama kæmi til með að gerast á Íslandi. En upptaka evru krefst meira aðhalds og ábyrgðar í ríkisfjármálum og það gæti orðið áskorun fyrir alþingismenn sem hafa farið frjálslega með fjármuni ríkisins og komist upp með að fella gengið þegar búið er að gera í brókina og senda reikninginn til almennings, eins og sagan ber vitni um. Fram til ársins 1922 var íslenska krónan jafnverðmæt dönsku krónunni. Í dag fást fyrir 100.000 íslenskar krónur um það bil 5.300 danskar krónur.

Nýir tímar

Í dag eru fyrirséðar miklar breytingar í atvinnumálum þjóðarinnar með tilkomu fimmtu iðnbyltingarinnar, sem þýðir að við verðum meira tengd og háð alþjóðasamfélaginu með viðskiptum og ýmiss konar samvinnu. Þá hefur vægi sjávarútvegs og landbúnaðar dregist töluvert saman síðustu ár sem þýðir að við verðum að treysta á aðrar útflutningsgreinar til að skapa gjaldeyri.

Okkur vantar fleiri, betur launuð og fjölbreytt störf til að halda í unga fólkið okkar.

Nýjar atvinnugreinar eru að koma sterkt inn, eins og hugbúnaðargerð, stór verkefni í heilbrigðisgeiranum, ýmislegt tengt tækni og internetinu og ekki má gleyma kvikmyndaiðnaðinum.

Til að þessar greinar dafni og hafi möguleika á að keppa við erlend fyrirtæki þurfa þær aðgang að evru og svipuðum vaxtakjörum og eru í boði í löndunum í kringum okkur.

Höfundur er kerfisfræðingur.