Það eru breyttir tímar

Afi minn hét Þóroddur Jónasson. Hann var lengi héraðslæknir á Breiðumýri í Reykjadal og lést árið 1994. Ég leit mjög upp til hans.

Ég heiti líka Þóroddur og varð sjálfur læknir.

Pabbi minn hefur undanfarin ár verið að lesa dagbækur afa og vinna upp úr þeim frásagnir frá árum hans sem héraðslæknis. Við lestur þeirra hefur eitt sérstaklega setið í mér. Það er ekki bara hversu erfið læknisþjónusta gat verið á þessum árum, heldur hversu mjög hún byggðist á samvinnu.

Af snjóbílum og samfélagi

Veturinn 1965–1966 var erfiður. Snjóbíll var nýkominn til sögunnar á Breiðumýri. Lionsklúbburinn Náttfari hafði safnað fyrir kaupum á honum meðal íbúa héraðsins. Í samantekt pabba úr dagbókunum segir að þegar þær séu lesnar sé „erfitt að sjá hvernig hlutirnir hefðu átt að ganga án þessa nýja tækis“. En góð tæki duga ekki ein og sér. Á nýársdag 1966 þurfti afi í vitjun yfir í Laxárdal. Sigtryggur Jósepsson fór með honum á snjóbílnum. Þeir tóku síðan sjúklinginn með sér og óku þá út í Aðaldal á móti sjúkrabíl sem kom frá Húsavík.

Tveimur dögum síðar var hringt frá Húsavík upp úr miðnætti. Veikt barn þurfti að komast til Akureyrar. Snæbjörn Kristjánsson (smiður) og Guðmundur Gunnarsson (kennari) fóru á snjóbílnum og afi fór með þeim á móti Húsavíkurbílnum. Þeir fluttu svo barnið áfram til Akureyrar og voru komnir til baka í Breiðumýri um kl. 9 morguninn eftir. Í febrúar var reynt að koma sjúklingi á flugvöll í Aðaldal þar sem Tryggvi Helgason ætlaði að sækja hann. Veðrið lokaði þeirri leið. Tveimur dögum síðar fóru Snæbjörn og Nóni með sama sjúkling yfir Vaðlaheiði í versta veðri.

Og svona heldur þetta áfram.

Það er auðvelt að lesa þessar sögur sem hetjusögur um héraðslækni í erfiðum aðstæðum. En þegar betur er að gáð eru þær ekki síður sögur af heilu samfélagi.

Læknirinn hafði sína þekkingu og bar sína ábyrgð. En hann þurfti á öðru fólki að halda. Einhver þurfti að fara með honum. Einhver þurfti að halda snjóbílnum gangandi. Einhver kom á móti frá Húsavík. Flugmaður reyndi að komast í loftið. Bændur, bílstjórar og nágrannar brugðust við þegar kallað var.

Fólkið hafði takmörkuð úrræði miðað við það sem við þekkjum í dag. En það notaði þau saman.

Það eru breyttir tímar.

Síðastliðinn vetur var ég á vakt á svæfinga- og gjörgæsludeild Sjúkrahússins á Akureyri. Þegar ég mætti sá ég að á gjörgæslunni lá ungt barn.

Það var í öndunarvél með 100 prósent súrefni og við rúmið voru margar lyfjagjafapumpur í gangi. Það þurfti ekki langan tíma til að átta sig á því að ástandið var mjög alvarlegt.

Þegar við svæfingarlæknarnir skiptum um vakt ákváðum við að tveir okkar yrðu áfram. Við ræddum hvað meira væri hægt að gera og hringdum suður á Landspítalann.

Einn möguleiki var ECMO-meðferð, þar sem vélbúnaður getur tímabundið tekið yfir hluta af starfsemi lungna og gefið þeim þannig tækifæri til að jafna sig. En þar komum við að mörkum þess sem við gátum gert sjálf.

Ekki var fyrir hendi möguleiki á að flytja svo ungt barn á ECMO með þeim búnaði sem tiltækur var hér á landi. Þá var hringt til Kaupmannahafnar og þar var okkur ráðlagt að hafa samband við sérhæft barnateymi við Karolinska-sjúkrahúsið í Stokkhólmi.

Þau fóru yfir stöðuna með okkur og ákveðið var að öruggast væri að teymið þeirra kæmi til okkar. En þá kom upp staða sem afi minn þekkti aðeins of vel. Náttúran greip inn í.

Teymið lagði af stað en vegna veðuraðstæðna varð flugvélin að lenda í Stavanger í Noregi og komst ekki aftur í loftið. Ferðinni var þó ekki aflýst. Önnur vél var fengin frá Finnlandi. Hún flaug til Stavanger. Teymið og búnaðurinn voru færð milli véla og síðan var haldið áfram til Íslands. Um miðja nótt lenti vélin á Akureyri.

Sérhæft teymi frá Stokkhólmi gekk inn á gjörgæsludeildina okkar og tók við barninu. Það var síðan flutt suður á Landspítala og þaðan áfram til meðferðar í Svíþjóð og braggaðist vel.

Sumt er breytt, en annað ekki

Þegar ég hugsa um þessa nótt og les dagbækur afa míns finnst mér merkilegt hvað sumt hefur breyst mikið — og annað lítið. Afi minn fór á snjóbíl yfir heiðar og flutti sjúkling þangað sem sjúkrabíll kom á móti frá Húsavík. Og fyrir komu snjóbilsins fór hann á skíðum á milli bæja með fylgd og aðstoð sveitunga sinna. Sextíu árum síðar stóð nafni hans á Sjúkrahúsinu á Akureyri og beið eftir sérhæfðu teymi frá Stokkhólmi sem komst til okkar með aðstoð frá Noregi og Finnlandi.

Radíusinn hefur breyst. Möguleikarnir hafa breyst. Grundvallarhugsunin hefur ekkert breyst. Þegar verkefnið er stærra en við ráðum við ein leitum við til annarra.

Mér finnst stundum eins og í umræðu um sjálfstæði sé samvinna sett fram sem andstæða þess að standa á eigin fótum. Reynslan úr starfi mínu kennir mér annað.

Það fólst ekki í veikleika hjá afa mínum að þurfa mann með sér á snjóbílinn. Hann varð ekki minni héraðslæknir við það að flytja sjúkling yfir í sjúkrabíl frá Húsavík. Það var ekki merki um veikleika íslensks heilbrigðiskerfis þegar við á Akureyri viðurkenndum að við værum komin að mörkum þess sem við gátum gert sjálf og hringdum út fyrir landsteinana.

Þvert á móti.

Ábyrgðin fólst í því að þekkja mörkin og leita hjálpar þar sem hana var að finna.

Mannfólkið hefur líklega lengi haft þörf fyrir að hjálpast að. Það sem breytist eru möguleikarnir til samvinnu.

Snjóbíllinn á Breiðumýri stækkaði heim afa míns. Síminn, bílarnir og síðar flugið gerðu honum kleift að tengjast öðrum og gera hluti sem áður hefðu verið ómögulegir. Heimurinn minn er enn stærri. Í dag getur vandamál á sjúkrahúsi á Akureyri á örfáum klukkustundum orðið sameiginlegt verkefni fólks í Reykjavík, Kaupmannahöfn, Stokkhólmi, Stavanger og Finnlandi.

Það gerir Akureyri ekki minni. Það gerir Ísland ekki minna. Það stækkar það sem við getum gert.

Samvinna styrkir sjálfstæði

Þessi hugsun hefur verið mér ofarlega í huga nú þegar við Íslendingar göngum að kjörborðinu 29. ágúst.

Ég veit ekki hvað afi minn hefði kosið. Ég fæ aldrei tækifæri til að spyrja hann og ætla ekki að leggja honum pólitískar skoðanir í munn.

En ég veit hvað ég lærði af honum. Ég lærði að sjálfstæði og samvinna eru ekki andstæður. Ég lærði að það er engin sérstök dyggð fólgin í því að gera allt sjálfur ef hægt er að ná betri árangri með öðrum. Ég lærði að þegar nýir möguleikar til samstarfs opnast er skynsamlegra að kanna þá en að loka á þá.

29. ágúst erum við ekki að kjósa um endanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Spurningin sem lögð verður fyrir okkur er: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Ég vil hefja þær viðræður og sjá hvaða niðurstöðu þær skila. Að því loknu getum við metið hana á eigin forsendum.

Ég veit ekki hver niðurstaða þeirra viðræðna yrði.

Ég veit að ég myndi ekki samþykkja hvaða samning sem er.

En ég vil sjá hann.

Því það eru breyttir tímar.

Og þegar möguleikar okkar til samvinnu aukast finnst mér ekki skynsamlegt að byrja á því að loka dyrunum.

Þess vegna segi ég já 29. ágúst.

Höfundur er svæfinga- og gjörgæslulæknir á Akureyri.