Ef gervi­greind sparar okkur tíma — hver fær hann?

Fyrirtæki keppast við að nota gervigreind til að auka framleiðni. En ef verkefni sem tók þrjár klukkustundir tekur nú fimmtán mínútur vaknar spurning sem fáir ræða: Hver á tímann sem sparast?

Stefán Atli Rúnarsson, fyrirlesari og ráðgjafi um hagnýtingu gervigreindar

Ímyndaðu þér að þú vinnir skýrslu á fimmtán mínútum sem tók þig áður þrjár klukkustundir.

Þú lokar skjalinu, lítur á klukkuna og hefur sparað tvær klukkustundir og 45 mínútur.

En átt þú þennan tíma?

Færðu svigrúm til að vinna betur, sinna viðskiptavinum, læra eitthvað nýtt eða jafnvel ljúka deginum fyrr? Eða birtast einfaldlega fleiri verkefni í staðinn þar til vinnudagurinn er aftur orðinn fullur?

Þetta er ein mikilvægasta spurning gervigreindarbyltingarinnar. Samt er hún sjaldan rædd.

Við tölum mikið um hvað gervigreind geti gert. Við tölum um sjálfvirkni, afköst og framleiðni. Við berum saman verkfæri og reiknum hversu margar mínútur megi spara við að skrifa tölvupóst, taka saman fund eða greina skjal.

En við tölum miklu minna um hver fær arðinn af tímanum sem losnar.

Tímasparnaðurinn er raunverulegur

Þetta er ekki lengur aðeins loforð tæknifyrirtækja.

Í stórri rannsókn sem birt var hjá bandarísku efnahagsrannsóknastofnuninni NBER árið 2025 fengu rúmlega 7.000 þekkingarstarfsmenn hjá 66 fyrirtækjum aðgang að gervigreindarverkfæri fyrir tölvupóst, fundi og ritun. Þeir sem notuðu verkfærið eyddu að meðaltali tveimur klukkustundum minna í tölvupóst á viku og drógu úr vinnu utan hefðbundins vinnutíma.

Önnur rannsókn á rúmlega 5.000 þjónustufulltrúum sýndi að aðgangur að gervigreindaraðstoð jók framleiðni um 14 prósent að meðaltali. Ávinningurinn var mestur hjá nýju og reynsluminna starfsfólki.

Þetta eru ekki smámunir. Tvær klukkustundir á viku verða að meira en tveimur vinnuvikum yfir árið. Fjórtán prósenta framleiðniaukning getur breytt rekstri fyrirtækis.

En tölurnar svara ekki stóru spurningunni.

Hvað gerum við við tímann?

Vinnudagurinn hefur undarlega tilhneigingu til að fyllast aftur

Saga skrifstofutækninnar er full af verkfærum sem áttu að spara tíma. Tölvupóstur átti að gera samskipti hraðari. Snjallsíminn átti að gera okkur frjálsari. Fjarfundir áttu að fækka óþarfa ferðum.

Allt þetta gerðist að einhverju leyti. Samt sitjum við ekki endilega eftir með tómt pósthólf, styttri vinnudag eða færri fundi. Þegar samskipti verða ódýrari fjölgar þeim. Þegar auðveldara verður að framleiða skjöl fjölgar skjölunum. Þegar við getum svarað hvar og hvenær sem er myndast vænting um að við gerum það.

Gervigreind getur auðveldlega fetað sömu leið.

Starfsmaður sem tvöfaldar afköstin fær þá bara tvöfalt fleiri verkefni. Tíminn sem sparast hverfur inn í nýjar kröfur og tæknin sem átti að minnka álag verður að tæki til að auka hraðann.

Þetta er ekki sjálfkrafa illvilji stjórnenda. Fyrirtæki eru í samkeppni, þurfa að standa undir fjárfestingum og vilja eðlilega nýta tæknina til vaxtar. En ef engin meðvituð ákvörðun er tekin um ávinninginn fyllist lausa plássið yfirleitt af næsta verkefni.

Á endanum höfum við hraðari vinnustað en ekki endilega betri vinnustað.

Slæmt umbunarkerfi kennir fólki að fela framleiðnina

Segjum að tveir starfsmenn fái sama verkefni. Annar finnur leið með gervigreind til að ljúka því á helmingi skemmri tíma og með sömu gæðum. Umbunin fyrir hugvitið er að fá strax annað verkefni.

Hvað lærir starfsmaðurinn?

Ekki endilega að deila aðferðinni. Hann lærir að tímasparnaðurinn tilheyri honum aðeins svo lengi sem enginn veit af honum.

Þetta er hættuleg niðurstaða fyrir fyrirtæki. Innleiðing gervigreindar byggist á því að starfsfólk prófi sig áfram, deili góðum aðferðum og segi heiðarlega hvar tæknin virkar og hvar hún virkar ekki. Ef allur ávinningurinn fer í fleiri verkefni en öll áhættan liggur hjá starfsmanninum verður notkunin falin.

Fyrirtækið fær þá hvorki sameiginlega þekkingu né örugga innleiðingu. Það fær bara ósýnilega notkun á ólíkum verkfærum.

Við þurfum að ákveða hvernig tímagróðanum er skipt

Áður en fyrirtæki sjálfvirkir verkefni ætti það að svara einfaldri spurningu: Hvert á tíminn sem sparast að fara?

Hluti hans getur farið í betri þjónustu og styttri svartíma. Hluti getur farið í vandvirkari vinnu, nýsköpun og verkefni sem hafa setið á hakanum. Hluti getur farið í þjálfun starfsfólks. Og já, hluti getur farið í minna álag, færri yfirvinnustundir og aukinn sveigjanleika.

Þetta þarf ekki að þýða að allir fari heim um hádegi um leið og nýtt verkfæri er tekið í notkun. En starfsfólk þarf að finna að tækniframfarirnar séu líka að vinna fyrir það.

Við gætum kallað þetta tímaarð gervigreindarinnar.

Fyrirtæki mæla nú þegar sölu, afköst og kostnað. Þau ættu líka að mæla hvort gervigreind dragi úr yfirvinnu, fækki endurteknum verkefnum, skapi rými fyrir ótruflaða vinnu og gefi fólki meiri tíma í þau samskipti sem krefjast manneskju.

Annars mælum við aðeins hversu mikið meira vélin hjálpar okkur að framleiða, en ekki hvort vinnan sjálf hafi batnað.

Tæknibyltingin á að skila einhverju meira en meiri hraða

Ég er mikill talsmaður þess að fólk og fyrirtæki læri að nota gervigreind. Hún getur lækkað þröskulda, hjálpað fólki að leysa verkefni sem það réð ekki við áður og sparað ótrúlegan tíma.

En það væri dapurleg niðurstaða ef stærsta framleiðnibylting okkar tíma gerði ekkert annað en að troða fleiri verkefnum inn í sama átta klukkustunda vinnudaginn.

Raunverulegur árangur hlýtur líka að felast í betri vinnu, minni sóun, færri tilgangslausum verkefnum og meiri tíma í það sem við mennirnir gerum best: að hugsa, skapa, eiga samskipti og taka ábyrgð.

Tíminn sem gervigreindin sparar er ekki aukaatriði. Hann er sjálfur arður tæknibyltingarinnar.

Áður en við fyllum hann aftur ættum við að ákveða hver fær hann.

Heimildir:

Dillon o.fl., „Shifting Work Patterns with Generative AI“, NBER (2025)

Brynjolfsson, Li og Raymond, „Generative AI at Work“, NBER (2023)

Höfundur er fyrirlesari og ráðgjafi um hagnýtingu gervigreindar.