Að vinna rök­ræður án rök­semda, Þekkir þú Gish gallop tæknina?

Það hefur verið áhugavert að fylgjast með opinberri umræðu undanfarin ár og greina ákveðið mynstur sem endurtekur sig í viðtölum, hlaðvörpum og kappræðum. Hvort sem það er í stjórnmálum, hlaðvörpum eða á samfélagsmiðlum, þá er ákveðinni rökræðutækni beitt óspart, stundum af yfirlögðu ráði en oft líka ómeðvitað.

Ég rakst fyrst á greiningu á þessu ræðubragði í aðdraganda bandarísku forsetakosninganna árið 2024, þar sem forseti Bandaríkjanna notar þessa tækni meðvitað, og hef síðan þá séð hversu útbreitt það er í okkar eigin umræðum hér heima.

Þessi tækni heitir á ensku Gish gallop. Þetta er rökræðutækni þar sem sá sem notar hana reynir að yfirbuga andstæðing sinn með því að dæla út gríðarlegum fjölda röksemda, hálfsannleika eða rangfærslna, stundum samsæriskenningum á mjög stuttum tíma. Markmiðið er ekki að vinna samtalið eða rökræðuna með haldbærum rökum, heldur að þreyta andstæðingin og taka af honum allan tíma. Sá sem notar þessa tækni varpar fram tugum ólíkra fullyrðinga á einni eða tveimur mínútum. Við vitum að það tekur stuttan tíma að segja lygar og lengri tíma að mæta þeim. Andstæðingurinn getur ómögulega leiðrétt allar rangfærslurnar á þeim tíma sem hann hefur. Ef hann sleppir því svo að svara nokkrum punktum, einfaldlega vegna þess að tíminn kláraðist, notar sá sem beitti tækninni það sem “sönnun“ fyrir því að hann hafi haft rétt fyrir sér. Iðulega má sjá stjórnmálamenn beita þessu í beinum útsendingum og kappræðum. Þegar ræðutíminn er stuttur, td 90 sekúndur, og enginn rauntíma staðreyndatékkari er til staðar, ákveða sumir að dæla út eins mörgum fullyrðingum og þeir geta. Andstæðingurinn fær svo kannski bara 60 sekúndur til að svara, sem er ómögulegur tími til að leiðrétta allan pakkann.

Hér set ég upp skáldaðar sviðsmyndir til að sýna hvernig þessi tækni virkar í praktík. Fyrsta dæmið sýnir hvernig þetta birtist í hlaðvörpum og á samfélagsmiðlum þar sem umræðuefnið er innflytjendamál. Í hlaðvarpi er enginn rauntíma staðreyndatjekkari eða fréttamaður, eða spyrill til að grípa fram í og krefjast sönnunar, og því getur viðmælandinn eða stjórnandinn sjálfur dælt út fullyrðingum án þess að nokkur stoppari sé á þeim. Við vitum að í umræðum um innflytjendamál er oft spilað á tilfinningar, ótta og öryggistilfinningu fólks. Þar er Gish gallop beitt með því að steypa saman ólíkum málaflokkum, eins og glæpum, velferðarkerfinu, húsnæðismarkaðnum og menningu, í einn stóran hræðslupakka.

Hér er klassískt dæmi um hvernig þetta hljómar í umræðunni:

”Sko, landið er bara að fyllast! Glæpatíðnin hefur hækkað um 200% á einu ári, spítalarnir ráða ekki við neitt af því að fólk sem hefur aldrei borgað skatt er að fylla biðlistana, húsnæðisverð er orðið óviðráðanlegt út af þessum þrýstingi, og svo eru skólarnir okkar farnir að taka niður íslenska fánann til að móðga engan! Auk þess voru 10.000 manns að koma yfir landamærin í síðasta mánuði án þess að sýna vegabréf og glæpagengi frá Rúmeníu eru búin að taka yfir heilu hverfin í Árbænum!“

En hvað er að gerast hérna? Sá sem talar blandaði saman ýktum og skálduðum glæpatölum, álagi á heilbrigðiskerfið (sem á sér margar aðrar ástæður), húsnæðisvanda, mýtur og hreinar rangfærslur varðandi skólana(“taka niður fánann“) og óraunhæfum tölum um landamæraeftirlit.

Vandamálið fyrir þann sem reynir að svara þessu er að ef einhver reynir að leiðrétta vitleysuna þarf hann að útskýra tölfræði Ríkislögreglustjóra á 30 sekúndum, stöðuna í húsnæðismálum á 30 sekúndum og leiðrétta skólasöguna á 30 sekúndum. Tíminn er kannski búinn eða athygli hlustanda er ekki meiri, og sá sem beitti Gish gallop segir strax “Sjáðu, þú neitar því ekki einu sinni að glæpagengin séu að taka yfir Árbæinn!“ Sjálfsuppfyllandi dæmi.

Annað dæmi, tökum bara klassískt dæmi um hvernig þetta birtist í kappræðum stjórnmálamanna í sjónvarpinu. Segjum að umræðuefnið séu umhverfismál og orkuskipti.

Spyrillinn gefur hvorum viðmælanda um sig 60 sekúndur til að svara(þetta eru uppskáldaðir karakterar).

Kári, rökræðumaður sem vill ræða málin á yfirvegaðan hátt. Gunnar er rökræðumaður sem beitir Gish gallop tækninni.

Spyrillinn spyr. “Gunnar, af hverju ert þú á móti nýju orkustefnunni?“

Gunnar (Gish gallop tækninni beitt af fullum krafti , 60 sekúndur),

“Heyrðu, það er alveg augljóst! Fyrst og fremst kosta þessar rafhlöður meira en allt fjárlagagatið, allir vita að rafbílar brenna fjórum sinnum hraðar upp og slökkviliðið getur ekki slökkt í þeim, vindmyllurnar eru að drepa allan fuglastofninn á vestfjörðum, og svo voru þessar sömu hugmyndir prófaðar í Þýskalandi 2017 og framleiðslan hrapaði um 40%! Auk þess eru þetta allt saman tilskipanir frá Evrópusambandinu sem við skrifuðum undir ólöglega árið 2019, vísindamenn í Svíþjóð voru að sýna fram á að stálframleiðslan geti aldrei orðið græn, og á meðan er Kína að byggja tvö kolaverk á viku!

Hvað gerðist rétt í þessu? það sem gerðist er að Gunnar henti út svona sirka 7 ólíkum fullyrðingum, sumum hálfsannleik, sumum rangfærslum og sumum óviðkomandi staðreyndum, á aðeins 45 sekúndum.

Næst fær Kári orðið, 60 sekúndur, en hvert er vandamál Kára? Vandamálið ef hann Kári ætlar að svara öllu, þarf hann að útskýra tölfræðina um rafbílabyggingar á tuttugu sekúndum, leiðrétta vitleysuna um fuglastofninn á tuttu sekúndum, og utskýra hvað gerðist í Þýskalandi 2017, á tuttugu sekúndum... og þá er tíminn hans búinn! Hann náði ekki einu sinni að koma að sínum eigin rökum eða svara hinum 4 punktunum. Kári mun því líklega svara ruglaður og stressaður: “Bíddu, varðandi Þýskaland, það var ekki vegna orkuskipta heldur út af gaskreppunni! Og varðandi rafbílana, tölfræðin sýnir að þeir brenna sjaldnar en bensínbílar... og varðandi Evrópusambandið... æji, tíminn minn er víst búinn”

Gunnar (brosir og grípur fram í) “Sjáðu, þú svaraði hvorki fullyrðingunum um Kína, fuglana né lagalegu hliðina! Þú ert auðvitað ekki með nein svör við þessu”

Hvernig er best að svara Gish gallop?

Ef þú lendir í viðmælanda sem notar þessa tækni (hvort sem hann gerir það meðvitað eða ómeðvitað) virkar yfirleitt mjög illa að reyna að svara hverri einustu fullyrðingu. Ef þú reynir það fellurðu í gildrunna og tíminn þinn klárast.

Þess í stað er oft best að beita eftirfarandi aðferðum:

Númer eitt Benda á gish gallop tæknina beint. Td nefna staðreyndina að viðmælandinn sé að varpa fram tugum fullyrðinga á einni mínútu til að kaffæra umræðuna frekar en að ræða kjarna málsins.

Númer tvo, stýra samtalinu til baka. Eins og að velja eina staka fullyrðingu (helst þá sem er auðveldast að hrekja), hrekja hana, og krefjast þess svo að viðmælandinn rökstyðji eitt atriði í einu frekar en að vaða úr einu í annað.

Númer þrjú skora á stjórnandann. Ef um viðtal eða kappræður er að ræða, beina spurningunni til fundarstjóra eða spyrils og biðja um að umræðunni sé stýrt á einn afmarkaðan flokk í einu.

Númer fjögur vísast í staðreyndatjekk. Benda á að ómögulegt sé að leiðrétta allt í beinni útsendingu og hvetja hlustendur til að fletta upp opinberum gögnum sjálfir.

Mér finnst gríðarlega mikilvægt að benda á þessa tækni. Þegar við lærum að þekkja hana verður miklu auðveldara að koma í veg fyrir að opinber umræða snúist um upphlaup og stjórnlaust upplýsingaflóð.

Höfundur er Pírati.