Ævi­langt ástar­sam­band við blá­ber

Nú blánar yfir berjamó. Eftirlætisárstíð mín er að ganga í garð. Berjaást er ættgeng í minni fjölskyldu og sjálf hóf ég mitt ævilanga ástarsamband í litlu þorpi þar sem lífið snerist um fisk nema nokkra haustdaga þegar verðmætasköpunin færðist úr frystihúsi út í móa og inn í eldhús. Ég minnist þess að íbúar A-götu og B-götu, gatnanna tveggja sem þá mynduðu Þorlákshöfn, færu saman til berja í Selvoginn. Ég man vörubílspall með mjólkurbrúsum sem keppst var við að fylla og berjabláar taubleyjur í hverju eldhúsi, síandi C-vítamínríkan löginn í saft og sultur.

Þótt Selvogurinn líti ekki út eins og gjöfult berjaland leynast litlu bætiefnasprengurnar um land allt. Erfitt er þó að treysta á berin, líkt og fiskistofnana. Fátt virðist snúnara en að spá um sprettuna því að breytur eru margar; snjóalög að vori og sambland sólarljóss og úrkomu á vaxtartímanum.

Búgreinin berjatínsla

Hér með fer ég þess á leit við hagspekinga landsins að þeir leggist yfir útreikninga á efnahagslegum áhrifum búgreinarinnar berjatínslu: Hver er sprettan í meðalári á landinu öllu? Hver er stofnstærð ólíkra tegunda? Hve mikið er nýtt og hvað verður frostinu að bráð? Hvernig mætti auka verðmæti íslenskra berja? Ætti að stofna auðlindanefnd? Gæti verið þjóðhagslega hagkvæmt að gefa landsmönnum berjatínslufrí til að þjóðin fái íslenskt C-vítamín í stað erlendra berja með vatnsbragði?

Ókeypis núvitund í lyngbrekku

Þetta allt íhuga ég liggjandi í lyngbrekku – nema þegar ég hugsa um nákvæmlega ekki neitt. Hröð rútína handanna kemur mér fljótt í hugleiðslukennt núvitundarástand sem rándýrt væri á líkamsræktarstöð. Sama hvernig viðrar.

Ég hef farið í berjamó á sundbol um hásumar en einnig bjargað verðmætum í slagviðri með grifflur á króknum höndunum. Ég man haust í Mývatnssveit þegar ég fór daglega til berja fram í miðjan október en einnig önnur þegar gæsir og snemmbúin næturfrost höfðu eyðilagt uppskeruna áður en berin náðu að blána. Berjatínsla er með viðkvæmari búgreinum.

Fjallagrös og fleira

Ég fer gjarnan upp til heiða þar sem ég get tínt ber með annarri höndinni en tekið grös með hinni. Mér finnst jafnvel skemmtilegra að tína Cetraria islandica; ég er enn nær móður jörð þegar ég þreifa eftir vel földum fléttunum í moldinni en þegar ég slít berin af lynginu. Fjallagrösin nota ég í þeytinginn minn fram á næsta haust. Reyndar sagði mér gamall maður, sem fátt man nema fortíðina, að grösin yrði ég að hita að suðumarki. Ég bar það undir næringarfræðing, sem virtist fáfróður um fjallagrös en taldi rétt athugað að líkaminn gæti ekki unnið úr fléttunum ómeðhöndluðum.

 - En hreindýrin éta þau beint af jörðinni, benti ég á. 

- Þú ert ekki hreindýr, sagði næringarfræðingurinn, þau hafa öðruvísi maga.

Síðan ég fór að ferðast reglulega til Indlands jókst áhugi minn á heilandi jurtum enn fremur. Ég man að því var haldið fram þegar framandi krydd fóru að berast hingað upp á túndruna að krydd væru í eðli sínu óholl og einungis notuð í útlöndum til að fela ýldubragð matarins. Á Indlandi hóf ég rannsóknir á lækningarmætti jurta með mælitækinu eigin líðan og um leið tóku algóryþmarnir að senda mér ósköpin öll af upplýsingum í formi myndbanda. Ég horfi á þau í rúminu á kvöldin en þykir verst hvað þau greinir á um mikilvæga hluti eins og ákjósanlegt inntökumagn, milliverkanir og hvenær sólarhrings jurtanna skuli neytt. Náttúrulækningavísindin á YouTube eru svo flókin að ég missi oft móðinn.

Þeytingur í þróun

Ég vakna samt hress að morgni, tek lýsið (sem um þessar mundir er unnið úr síld) og nýskapa mér hollustuþeyting. Í hann fara handtínd bláber, hálfsoðin fjallagrös, þaramjöl, gerjað engifer auk þess sem YouTube mælir með hverju sinni – og svo auðvitað hinn bráðholli kefír. Helst úr kaplamjólk. Ég geri mér jafnvel ferðir til Austur-Evrópu þar sem kraftmikill kefír hryssunnar fæst í neytendapakkningum í stórmörkum og tryggir mér langlífi.

Lengi vel hafði ég afar lítið eldhús og var því eiginlega hætt að nenna að elda nema fyrir gesti. Þótt ég sé nú flutt í stærra eldhús held ég enn mikið til þeim vana að neyta fæðutegunda í stað matrétta. Ég hef orðið meiri áhuga á því sem ofan í pottinn fer en upp úr honum kemur.

... like a natural woman

Sjálfsprottinn jurtaáhugi minn setur líka mark sitt á húðina. Eitt sinn var ég á gangi um sveitir Tansaníu þegar innfædd vinkona beygði sig niður, sleit upp blóm, opnaði aldinið og kreisti olíudropa í lófa mér.

 - Þetta berum við á okkur, sagði hún, þetta er castor oil.

Castor olían, sem við köllum laxerolíu, er vinsæl, fjölvirkandi snyrtivara meðal afrískra og indverskra kvenna sem mér þykja einmitt fegurstar kvenna. Orðið laxerolía hljómar kannski ekki lekkert en þegar ég ber hana á mig líður mér eins og söguhetju í biblíunni, ég er smurð.

Kannski tefli ég á tæpasta vað, hrukkulega séð, að nota ekki kemísk næturkrem. En ég hef bara svo lengi velt fyrir mér hvers vegna karlkynið er ekki miklu hrukkóttara en við kvenkynið sem notum óneitanlega meira af dýrum hrukkubönum. Því held ég áfram að kaupa mína castor-olíu í stórmörkuðum og ávarpa hana með orðum tónlistarkonunnar Carole King: „You make me feel like a natural woman.”

En aftur að bláberjunum

Afasystir mín, fædd á þarsíðustu öld, var læknir. Mér er sagt að hún hafi látið rannsaka næringargildi bláberja en rannsóknin olli ætt minni vonbrigðum. Berin reyndust ekkert sérlega holl. Nú er öldin önnur og bláber sögð ofurfæða. Ég bíð því róleg eftir að vísindin sanni líka fegurðaráhrif ricínólsýrunnar í laxerolíunni.

Á meðan heldur fólkið mitt áfram að fara til berja. Sá yngsti kippir í kynið. Til er mínútu myndskeið frá því að hann átján mánaða gamall var fyrst settur ofan í væna berjalautu. Með sælusvip smjattar hann á nýjasta uppáhaldsorðinu sínu: 

- Bláber, bláber, bláber...

Höfundur er ritlistarkennari og áhugamennskja um fæðutegundir.