Ís­land hefur borgað meira í vexti en Grikk­land og Ítalía síðustu 25 ár

Ég hef verið ansi hugsi síðustu vikur frá því að ég rakst á tölur sem sýndu að íslenska ríkið greiðir hærri árlega upphæð í vexti af sínum skuldum, bæði per skattborgara og sem hlutfall af þjóðarframleiðslu (sem þá tekur mun á launum inn í útreikninginn), en Grikkland og Ítalía. Þetta var ekki eitthvað sem passaði í mína heimsmynd, því Ísland er almennt talið mun minna skuldsett og tiltölulega ábyrgt í ríkisfjármálum, og síðustu ár hefur umræðan í heiminum að miklu leyti snúist um að þessi ríki séu óhóflega skuldsett.

Því tók ég saman tölur frá árinu 2000 til 2025 og bar saman hvert einasta ár, og það sem var augljóst er að öll þessi ár borgaði Ríkissjóður Íslands meiri vexti en nokkuð annað ríki í Evrópu, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu og per skattborgara. Ástæðan er að sjálfsögðu ekki að skuldirnar séu hærri en hjá þeim þjóðum sem eru almennt taldar skuldsettari en Ísland, heldur að vextirnir á íslenskum skuldum séu svo háir. Mér finnst þetta vera sjokkerandi staðreynd, því þetta gefur til kynna að skuldabyrðin (greiðsluflæðið) sem Ísland hefur staðið undir hafi verið meiri en hjá nokkurri annarri vestrænni þjóð, og raunar finnst mér enn verra að þetta sé ekki eitthvað sem Íslendingar almennt vita eða hafa velt fyrir sér.

Í ljósi þess að forvitnin var búin að taka yfir þá fór ég einnig að skoða hvað fyrirtæki og einstaklingar höfðu greitt í vexti á þessu sama tímabili, fram yfir það sem aðrir Vesturlandabúar hafa greitt. Leiðin til þess er að skoða hvaða vexti útlendingar greiða af sínum skuldum og bera svo saman við Íslendinga. Þar er sláandi munur.

„En peningurinn fór til lífeyrissjóðanna“?

Ofan á þetta þá fór ég að velta því fyrir mér að ef Ísland greiðir svona hrikalega háa vexti þá hlýtur það að koma fram í gróða einhvers staðar. Augljóst svar er að lífeyrissjóðirnir eiga megnið af þessum skuldum og því eru ákveðin rök fyrir því að þetta sé hringferli, þar sem vextirnir fara bara til Íslendinga sjálfra. Ég hugsaði nokkuð um hvað þyrfti að vera satt til að þetta standist og ég held að ef Íslendingar greiða mun hærri vexti en aðrar þjóðir þá hljóti það að koma fram í auknum hagnaði lífeyrissjóðanna. En svo er ekki. Ávöxtun lífeyrissjóðanna er ekki sjáanlega hærri en ávöxtun annarra stórra lífeyrissjóða í heiminum eða norska olíusjóðsins, hvort sem það er í Bandaríkjunum eða Evrópu, og jafnvel aðeins lakari.

Því spyr maður sig: Til hvers greiddum við hærri vexti ef það skilaði ekki umframávöxtun miðað við það sem hefði verið hægt með því að leggja bara lífeyrissjóðina inn í Vanguard-sjóð?

Oft er gott að skilja hluti með því að sjá þá. Því bjó ég til vefsíðu sem tekur saman þá vexti sem Ísland hefur greitt umfram það sem það hefði greitt ef vaxtastig væri eins og í Evrópu, hvort sem þeir voru greiddir af ríkissjóði, sveitarfélögum, fyrirtækjum eða einstaklingum og ber saman við stóra kostnaðarliði í íslenskum efnahag, svo sem kostnað við nýjan Landspítala. Vefsíðan er með fullar heimildir sem er vísað í nákvæmlega, aðallega Hagstofuna og Eurostat, og útskýringu á því hvernig útreikningurinn virkar. Þetta eru auðfinnanlegar tölur og með Claude Code, sem er forritunartólið sem forritarar nota aðallega í dag til að búa til vefsíður, þá er hægt að búa til aðgengilegt efni.

Fjármálaráðherra vísaði í sömu gögn í grein í dag og með sömu tölum. Vefsíðan reynir að sýna þetta eins skilvirkt og skýrt og hægt er. Lénið sem er notað heitir ríkissjóður.is, meðal annars með íslenskum stöfum, en það var laust til afnota og efni vefsíðurarinnar fjallar að miklu leyti um ríkissjóð. Jafnframt stendur skýrt efst að þetta sé ekki opinber vefsíða, en ég efa að nokkur misskilji það í raun og veru.

Höfundur er hagfræðingur.