Hvar eigum við heima?

Umræðan um Evrópusambandið er í algleymingi. Og eins og svo oft áður snýst hún fyrst og fremst um peninga - krónur og evrur.

Hvað verður um vextina? Verður maturinn ódýrari? Hvað gerist með krónuna? Hvað kostar aðildin og hvað fáum við í staðinn? Verður evran til þess að heimilin geti loksins gert áætlanir lengra fram í tímann en til næstu vaxtaákvörðunar? Svörin vitum við ekki núna.

Allt eru þetta mikilvægar spurningar. En þær eru ekki stærstu spurningarnar.

Stærsta spurningin er miklu einfaldari - og um leið miklu erfiðari:

Hvar viljum við Íslendingar eiga heima?

Hvaða ríkjum viljum við tilheyra og samsama okkur með? Með hvaða þjóðum viljum við standa þegar reynir á? Hvaða gildi, stjórnskipan og samfélagsgerð viljum við verja?

Evrópusambandið er ekki bara myntbandalag, tollabandalag eða sameiginlegur markaður. Það er pólitískt samstarf ríkja sem ákváðu, eftir tvær heimsstyrjaldir, að framtíð Evrópu skyldi byggjast á samvinnu fremur en átökum. Samstarf lýðræðisríkja sem hafa bundið sig reglum um mannréttindi, réttarríki og friðsamlega lausn deilumála.

Sambandið er langt frá því að vera fullkomið. Þar er skrifræði, hagsmunaárekstrar og togstreita um völd. Sum aðildarríki hafa jafnvel gengið gegn þeim lýðræðislegu gildum sem sambandið á að verja. En það breytir ekki grundvallaratriðinu: Evrópusambandið er stærsta og metnaðarfyllsta tilraun Evrópuþjóða til að binda örlög sín saman.

Íslendingar hafa lengi viljað njóta ávaxtanna af þeirri samvinnu án þess að setjast að fullu við borðið. Við erum í EES, eigum aðild að innri markaðnum og Schengen. Við tökum upp stóran hluta evrópsks regluverks en höfum takmörkuð áhrif á mótun þess.

Við erum með öðrum orðum inni í húsinu en sitjum gjarnan frammi á gangi og sannfærum okkur um að þar sé okkur best borgið.

Sjálfstæði smáríkis felst þó ekki endilega í því að standa eitt. Í heimi stórvelda, viðskiptastríða, innrása og vaxandi valdahyggju getur einangrun orðið veikleiki en samstaða uppspretta raunverulegs fullveldis. En þegar rætt er um hættuna á að Ísland afsali sér sjálfstæði til Brussel ættum við kannski að þora að spyrja annarrar og óþægilegri spurningar:

Hverjir eiga Ísland í raun og veru í dag?

Er það þjóðin öll - eða þeir sem ráða yfir stærstum hluta auðlindanna, fjármagnsins og hafa í krafti þess betri aðgengi að valdinu? Hverjir eiga fiskinn, orkuna, landið og stærstu fyrirtækin? Hverjir móta leikreglurnar og hverjir hagnast mest á því að þær haldist óbreyttar?

Þegar talað er um að „afhenda Brussel Ísland“ er stundum látið eins og íslenskt sjálfstæði sé í dag fullkomlega óskipt í höndum þjóðarinnar. En fullveldi á pappír segir ekki alla söguna. Lítið samfélag getur verið formlega sjálfstætt en samt þannig upp byggt að fáir hafi langmest áhrif á efnahagslíf þess, fjölmiðla og stjórnmál.

Kannski snýst andstaðan hjá sumum ekki fyrst og fremst um ótta við að íslenska þjóðin missi völd til Brussel. Kannski óttast þeir fremur að núverandi valdahópar á Íslandi missi hluta af áhrifum sínum og þurfi að sæta skýrari reglum, auknu gagnsæi og öflugra eftirliti. Það væri þá endurtekið stef í Íslandssögunni.

Það er því ekki nóg að spyrja hvort við ráðum okkur sjálf. Við verðum líka að spyrja: Hverjir eru þessi „við“?

Þess vegna megum við ekki smækka Evrópuumræðuna niður í spurninguna um hvort við græðum eða töpum einhverjum krónum - eða evrum - á næsta ársfjórðungi.

Peningar skipta máli. Sjávarútvegur, landbúnaður og yfirráð yfir auðlindum skipta máli. En þjóðir þurfa líka að vita hverjar þær eru, hvaða gildi þær standa fyrir og með hverjum þær ætla að ganga með í framtíðinni.

Já eða nei?

Þegar við göngum að kjörborðinu 29. ágúst erum við formlega aðeins spurð hvort hefja eigi aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Við erum ekki kjósa um aðild.

Viljum við komast að því hvaða sæti okkur stendur til boða við borð Evrópu - eða ætlum við að sitja áfram frammi á gangi?

Höfundur er stjórnmálafræðingur.