Ég hélt að friðurinn væri kominn

Ég hélt lengi að ég vissi hvað friður væri. Í mínum huga var friður einfaldlega það að enginn reifst, enginn hækkaði róminn og að heimilið væri laust við þá ringulreið sem hafði áður einkennt líf mitt. Þegar ég hætti að drekka var ég sannfærður um að þessi friður væri loksins kominn. Ég var edrú og óreiðan sem hafði fylgt drykkjunni var horfin og í fyrsta sinn í mörg ár fann ég fyrir ró innra með mér. Ég vaknaði á morgnana án sektarkenndar, gat staðið við orð mín og fann að lífið var loksins að færast í eðlilegt horf. Mér leið betur en nokkru sinni fyrr og af einhverjum ástæðum gerði ég einfaldlega ráð fyrir að fjölskyldunni minni liði eins. Það hvarflaði aldrei að mér að þau gætu hafa upplifað mig allt öðruvísi en ég upplifði sjálfan mig. Ég ruglaði saman minni eigin líðan og líðan þeirra sem höfðu lifað með mér. Af því að ég fann loksins fyrir friði innra með mér hélt ég að friður ríkti líka á heimilinu.

Það sem kom næst man ég eins og það hefði gerst í gær, þótt mörg ár séu liðin. Börnin mín komu til mín og sögðu: „Pabbi, við þurfum að ræða við þig.“ Ég fann strax að þetta var alvarlegt. Það var eitthvað í röddunum þeirra sem sagði mér að þetta yrði ekki venjulegt samtal, en mig grunaði samt ekki hvað væri í vændum. Við settumst niður og þögnin sem myndaðist áður en þau byrjuðu að tala situr enn í mér. Svo komu orðin sem ég mun aldrei gleyma: „Pabbi, við erum hrædd við þig.“ Á þeirri stundu sagði ég ekkert, ég leit niður í gólfið og fann hvernig allt sem ég hafði trúað um sjálfan mig fór að molna. Það merkilega var að ég þurfti enga útskýringu. Ég fann enga þörf fyrir að verja mig eða segja að þetta væri misskilningur. Einhvers staðar innst inni hafði ég alltaf vitað að eitthvað væri ekki eins og það ætti að vera. Ég hafði bara aldrei leyft mér að horfa á það. Þegar börnin mín sögðu þessi orð upphátt gat ég ekki lengur litið undan.

Skömmin sem skall yfir mig er erfitt að lýsa. Ég átti erfitt með að halda aftur af tárunum og sat bara þegjandi með augun á gólfinu. Það er eitthvað við það að heyra börnin sín segja að þau séu hrædd við mann sem fer beint inn í hjartað. Ég hafði verið sannfærður um að ég væri maður sem hefði loksins komið á friði á heimilinu. Nú fór ég að sjá að það sem ég hafði kallað frið var kannski alls ekki friður. Kannski var það bara þögn, þögn sem varð ekki til vegna þess að fólki leið vel heldur vegna þess að það hafði lært að það væri öruggara að segja ekki allt sem því bjó í brjósti.

Ég þakkaði þeim fyrir að segja mér sannleikann. Ég veit ekki hvort þau gerðu sér grein fyrir því hversu mikið hugrekki það kostaði þau, en ég geri það í dag. Þau voru ekki að reyna að meiða mig, þau voru að reyna að ná til mín. Það tók mig langan tíma að jafna mig eftir þetta samtal, ekki vegna þess að ég væri reiður út í þau heldur vegna þess að ég gat ekki lengur flúið sjálfan mig. Ég þurfti að horfa á mig með augum þeirra sem ég elskaði mest og viðurkenna að upplifun þeirra skipti ekki minna máli en mín eigin. Það var líklega í fyrsta sinn sem ég skildi að það er ekki nóg að hafa góðan ásetning. Ef fólkið sem maður elskar upplifir mann öðruvísi en maður upplifir sjálfan sig verður maður að hafa hugrekki til að hlusta.

Þegar ég fór að skoða þetta af meiri heiðarleika áttaði ég mig smám saman á því að ég hafði verið miklu dómharðari en ég hafði nokkurn tíma gert mér grein fyrir. Ég þurfti ekki að öskra til að fólk fyndi fyrir spennu, það dugði oft að ég hristi hausinn, andvarpaði eða lét í ljós vanþóknun með svipbrigðum. Ég taldi mig bara vera hreinskilinn mann sem sagði hlutina eins og þeir væru. Ef einhver sagði eitthvað sem mér fannst rangt átti ég erfitt með að sleppa því, ég leiðrétti, útskýrði og sannfærði, í mínum huga var ég einfaldlega að ræða málin af heiðarleika. En fjölskyldan mín upplifði þetta allt öðruvísi, hún upplifði að það væri öruggara að þegja en að vera ósammála mér. Ég hafði aldrei ætlað að skapa ótta, en ásetningur minn breytti ekki upplifun þeirra. Það var sársaukafull lexía að læra að maður getur elskað fólk af öllu hjarta og samt látið því líða eins og það þurfi að fara varlega í kringum mann.

Þessi dagur varð upphafið að ferðalagi sem ég hafði aldrei séð fyrir mér. Ég gekk inn á minn fyrsta Al-Anon fund vegna þess að mig langaði ekki lengur bara að vera edrú, mig langaði að skilja sjálfan mig, ég vildi skilja hvernig maður gat verið sannfærður um að hann væri að skapa frið á sama tíma og fólkið sem hann elskaði upplifði ótta. Smám saman fór ég að skilja að friður er ekki það sama og þögn. Það er hægt að eiga heimili þar sem enginn hækkar róminn en samt þorir enginn að segja hvernig honum líður. Það er hægt að sitja saman við matarborð í algjörri kyrrð og samt vera í stríði. Þögn getur verið merki um frið, en hún getur líka verið merki um ótta. Munurinn liggur ekki í því hversu hljótt er heldur hvers vegna það er hljótt.

Ég fór líka að sjá að friður verður ekki til þegar allir eru sammála. Ég hafði lengi haldið að ef enginn mótmælti og enginn rifist væri allt í lagi. Í dag held ég að það sé einmitt hið gagnstæða. Á heimili þar sem raunverulegur friður ríkir þorir fólk að vera ósammála, það þorir að segja sannleikann, jafnvel þegar hann er óþægilegur, vegna þess að það veit að sambandið þolir hann. Friður snýst ekki um að forðast ágreining heldur um að skapa öryggi til að takast á við hann. Ég þurfti líka að læra að ég gat ekki stjórnað tilfinningum annarra, ég gat ekki komið í veg fyrir að fólk yrði reitt eða sært, en ég gat tekið ábyrgð á því hvernig ég svaraði. Ég gat valið að hlusta áður en ég dæmdi, spyrja áður en ég útskýrði og reyna að skilja áður en ég reyndi að sannfæra.

Breytingarnar sem urðu innra með mér í kjölfarið gerðust ekki á einni nóttu, gamlar venjur hverfa sjaldan svo auðveldlega. Í dag finn ég stundum enn fyrir gamla manninum sem vill hafa rétt fyrir sér, vill leiðrétta eða dæma of fljótt. Munurinn er sá að í dag tek ég fyrr eftir honum, ég veit að ef ég bregst við á gamlan hátt geta gamlar tilfinningar vaknað hjá fólkinu sem stendur mér næst. Fortíðin hverfur ekki með einni afsökunarbeiðni og traust byggist ekki upp á einni góðri ákvörðun. Það byggist hægt upp, í gegnum hundruð lítilla samtala þar sem fólk upplifir aftur og aftur að það sé óhætt að segja sannleikann.

Í dag eru börnin mín mínir bestu vinir, það eitt fyllir mig þakklæti, en það sem snertir mig kannski mest er þegar ég heyri börnin mín segja við vini sína eða lífsförunaut: „Í þessari fjölskyldu ræðum við málin.“ Í hvert sinn sem ég heyri þessi orð hugsa ég til samtalsins sem við áttum fyrir öllum þessum árum þegar þau sögðu mér að þau væru hrædd við mig. Það er erfitt að lýsa því hvað það þýðir fyrir mig að heyra sömu fjölskyldu vera lýst með allt öðrum orðum. Ekki vegna þess að ég hafi orðið fullkominn eða vegna þess að við eigum aldrei erfið samtöl, heldur vegna þess að við höfum lært að þegja ekki yfir þeim. Við ræðum málin, biðjumst afsökunar þegar þess þarf og leyfum sannleikanum að eiga sér stað, jafnvel þegar hann er sár.

Í dag held ég ekki lengur að friður sé mældur í því hversu hljótt er á heimili eða hversu sjaldan fólk rífst. Það ríkir friður þegar fólkið sem maður elskar þarf ekki lengur að óttast viðbrögð manns. Þegar það getur sagt það sem því býr í brjósti án þess að óttast að verða dæmt, smættað eða þaggað niður. Þá fyrst held ég að friðurinn sé farinn að taka sér bólfestu. Það var ekki daginn sem ég varð edrú, heldur fór hann að skapast daginn sem ég hætti að verja sjálfan mig og byrjaði að hlusta.

Höfundur er mannvinur og kennari