Um­ræða um dánaraðstoð krefst mann­úðar og var­færni

Umræða um dánaraðstoð verður aldrei einföld, og hún á ekki að vera það. Hún krefst þess að við sem samfélag horfumst í augu við spurningar um líf og dauða, sjálfræði og mannhelgi, mannlega reisn og ábyrgð okkar gagnvart viðkvæmum hópum. Vönduð umræða snýst ekki um einfalt „með“ eða „á móti“, heldur um að halda í senn á lofti virðingu fyrir sjálfræði einstaklingsins og skyldu samfélagsins til að vernda fólk gegn þrýstingi.

Hér er tekin sú afstaða að dánaraðstoð geti, við skýr og ströng skilyrði, verið mannúðlegt úrræði svo lengi sem mannhelgi, gagnsæi og eftirlit séu í fyrirrúmi.

Sjálfsákvörðunarréttur og verndun lífsins

Eitt helsta ágreiningsefnið snýr að togstreitunni milli sjálfsákvörðunarréttar og verndunar lífs. Stuðningsmenn dánaraðstoðar leggja áherslu á rétt einstaklingsins til að ráða eigin lífslokum, sérstaklega þegar um er að ræða ólæknandi sjúkdóm og þjáningu sem viðkomandi upplifir sem óbærilega.

Andmælendur leggja aftur á móti áherslu á að lífið hafi ófrávíkjanlegt gildi og að samfélagið eigi ekki að heimila aðstoð við að deyja, óháð aðstæðum.

Að lina þjáningu og að valda skaða

Dánaraðstoð reynir á helstu gildi siðfræði heilbrigðisstétta: sjálfræði, skaðleysi, velgjörð og réttlæti.

Þeir sem styðja lögleiðingu telja að dánaraðstoð geti verið verk samhygðar þegar engin önnur úrræði duga til að lina þjáningu. Synjun geti þá valdið meiri skaða en aðstoðin sjálf. Þjáningin þarf ekki aðeins að vera líkamleg heldur getur hún einnig verið tilvistarleg þegar einstaklingur hefur misst lífsgæði, sjálfsbjargargetu og möguleika á að njóta einhvers.

Á móti koma þær siðferðilegu áhyggjur að hlutverk lækna sé að líkna og lækna, en ekki að binda enda á líf. Slíkur óafturkræfur verknaður geti stangast á við skaðleysisregluna og grafið undan grundvallarsiðferði heilbrigðisstétta.

Ólík túlkun á mannlegri reisn

Hugtakið „mannleg reisn“ er túlkað með ólíkum hætti. Sumir skilja reisn sem rétt einstaklingsins til að forðast langvarandi þjáningu og lífslok sem ganga gegn gildum viðkomandi. Aðrir telja að reisn sé óháð líkamlegu ástandi og felist í að halda ófrávíkjanlegum hlífiskildi yfir lífinu. Þeir óttast að dánaraðstoð sendi þau skilaboð að líf sumra séu minna virði, einkum þeirra sem glíma við veikindi, fötlun, öldrun eða eru háð aðstoð annarra.

Vernd viðkvæmra hópa og „rennibrautaráhrif“

Algeng mótrök lúta að hættu á misnotkun og svokölluðum „rennibrautaráhrifum“: að þröngar heimildir til dánaraðstoðar í byrjun muni víkka með tímanum og að viðkvæmir hópar geti fundið fyrir þrýstingi til að velja dauðann vegna einmanaleika, skorts á þjónustu eða tilfinningarinnar um að vera byrði.

Þeir sem styðja lögleiðingu dánaraðstoðar telja að skýr lagasetning, faglegt hæfnismat og óháð eftirlit geti dregið úr þessum áhyggjum. Raunveruleg vernd felist ekki aðeins í því að metandi aðilar geti sagt nei, heldur einnig í því að tryggja að „ég vil“ sé sagt af frjálsum vilja og án þrýstings.

Traust, læknar og líknarmeðferð

Dánaraðstoð kallar fram spurningar um traust og hlutverk heilbrigðisstétta. Sumir óttast að samband læknis og sjúklings raskist ef sama fagstétt hefur það hlutverk að bjarga lífi og taka þátt í að binda enda á það. Þá eru áhyggjur af því að dánaraðstoð verði talin einfaldari kostur en að fjárfesta í öflugri líknarþjónustu og mannsæmandi umönnun.

Þeir sem styðja lögleiðingu benda hins vegar á að traust geti byggst upp innan skýrs og gagnsæs ramma. Dánaraðstoð sé ekki staðgengill líknarmeðferðar, heldur val um endalok þegar einstaklingur upplifir að áframhaldandi tilvist feli fyrst og fremst í sér óbærilega bið eftir dauðanum.

Andmælendur benda á að síðustu dagar náttúrulegs dauða geti haft djúpt gildi fyrir aðstandendur. Samverustundir með hinum deyjandi, jafnvel þegar viðkomandi er rænulítill eða meðvitundarlaus, geti hjálpað fólki að kveðja og vinna úr sorginni. Á móti má spyrja hvort hugmyndir aðstandenda um góðan dauðdaga eigi að vega þyngra en afstaða þess sem er að deyja. Kjarni málsins er því einnig hver eigi að hafa síðasta orðið þegar þjáning er orðin óbærileg.

Samfélagsleg gildi og hlutverk umræðunnar

Viðhorf til dánaraðstoðar mótast af menningarlegum, trúarlegum, siðferðilegum og samfélagslegum gildum. Fólk getur komist að ólíkum niðurstöðum út frá þeim.

Við getum þó ekki rætt dánaraðstoð í tómarúmi. Ef Ísland ætlar að ræða slíka löggjöf af alvöru þarf umræðan að taka mið af íslenskum aðstæðum: skipulagi þjónustu við lífslok, aðgengi að líknarþjónustu, úrræðum fyrir fólk með alvarlega og ólæknandi sjúkdóma og áhrifum mönnunar, biðlista, fámenni og nálægðar á traust og faglega fjarlægð.

Spurningin er því ekki aðeins hvort dánaraðstoð eigi að vera heimil, heldur hvernig tryggja megi að hún sé raunverulegt, upplýst og frjálst val, en ekki afleiðing þjónustuskorts eða félagslegs þrýstings.

Niðurstaða

Í kjarna umræðunnar um dánaraðstoð liggur togstreita milli gildisviðmiða sem virðast vera í mótsögn en hafa velgjörð að markmiði. Á annarri vogarskálinni eru sjálfræði, samkennd og einstaklingsréttur; á hinni vernd gegn þrýstingi, varfærni og samfélagsleg mörk.

Hvorki má gera lítið úr þjáningu þeirra sem óska dánaraðstoðar né vanmeta áhyggjur af því að samfélagið bregðist þeim sem eru hvað berskjölduðust. Mannúð felst ekki í einföldum svörum, heldur í því að takast á við þessa mótsögn af heiðarleika. Það gerum við með því að taka þjáningu alvarlega, vernda þau sem eru berskjölduð og tryggja að fólk sem stendur frammi fyrir óbærilegum lífslokum hafi raunverulegt val innan skýrra, öruggra og mannúðlegra laga.

Greinarhöfundur er formaður Lífsvirðingar, sem vinnur að lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.