Króna eða evra?

Tilgangur peninga er þríþættur. Peningar eru greiðslumiðill til að verðleggja og kaupa og selja vörur og þjónustu. Peningar eru notaðir sem mælieining verðmæta t.d. í staðinn fyrir kúgildi og ullarlagða eða aðrar mælieiningar sem áður tíðkuðust. Þriðji tilgangur peninga er að geyma verðmæti til seinni nota. Íslensk króna hefur nýst sem greiðslumiðill við kaup og sölu og einnig sem stundleg mælieining verðmæta. Þetta hefur hún gert þrátt fyrir dýrtíð og stöðuga rýrnun gagnvart flestum öðrum gjaldmiðlum. En sem leið til að geyma verðmæti, t.d. innlegg í banka eða sem fjárskuldbinding, þá hefur hún ekki dugað sem skyldi.

Þegar Íslendingar urðu fullvalda 1918 og deildu fullveldi sínu áfram með Danmörku þá var til íslensk króna prentuð á seðla en verðgildi hennar jafnt danskri krónu sem er svipuð tilhögun og með færeyska krónu í dag. Færeyskir seðlar eru með sama verðgildi og danskir. Hinn 13. júní 1922 var verðgildi íslenskrar krónu í fyrsta skipti skráð annað en verðgildi hinnar dönsku. Þannig má segja að íslenska krónan hafi „fagnað“ 104 ára afmæli í sumar. Áhugavert er að skoða þróun þessara beggja gjaldmiðla frá því að leiðir þeirra skildu. 1922 voru þær jafngildar en 2026 er íslensk króna minna virði en danskur fimmeyringur að teknu tilliti til þess þegar núllin voru tekin aftan af krónunni 1981.

Krónan og fullveldið

Þegar komið var fram á áttunda áratug síðustu aldar var hverju mannsbarni ljóst að íslensk króna var vonlaus sem leið til að geyma verðmæti svo farin var sú leið að heimila vísitölubindingu fjárskuldbindinga og til varð hin verðtryggða króna. Það svaraði að nokkru leyti þörfinni fyrir að geyma verðmæti í íslenskri krónu. Frá þeim tíma má segja að þjóðin hafi búið við tvenns konar gjaldmiðil í landinu, krónu og vísitölubundna krónu. Hefði þjóðin verið betur sett með danska krónu heldur en íslenska? Við því er ekkert einhlítt svar en ljóst er að við byggjum ekki við vísitölubindingu fjárskuldbindinga, líkt og nú er, með kostum hennar og göllum.

Á ævi sinni hefur krónan stöðugt tapað verðgildi gagnvart helstu gjaldmiðlum ef undanskilin eru örfá skammvinn tímabil á árum áður auk allra síðustu ára. Þetta þýðir að þeir sem áttu fjármuni, jafnvel í stutta stund, þurftu nær alltaf að greiða hærra verð fyrir nauðsynjar og muni frá útlöndum ef þeir biðu með viðskiptin. Rétt á meðan íslenska krónan stóð við í launaumslaginu eða á bankareikningi tapaði hún verðgildi sínu.

Höfundur er hagfræðingur og formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands.