Bikarveiðar í búningi at­vinnu­rekstrar

Kristján Loftsson er löngu orðinn meira en maður í umræðunni um hvalveiðar. Hann er orðinn tákn. Tákn um gamla, dapurlega og ofbeldisfulla hugmynd um náttúruna: að allt sem syndir, flýgur, vex eða andar sé fyrst og fremst hráefni. Að það sem hægt er að drepa megi drepa. Að það sem hægt er að selja eigi að selja. Að líf annarra vera skipti minna máli en hvernig við getum notfært okkur þau.

En hvalir eru ekki hráefni. Þeir eru ekki „auðlind“ í þeim kalda og þrönga skilningi sem við notum þegar við viljum losna undan siðferðislegri ábyrgð. Hvalir eru lifandi, skyni gæddar verur. Þeir eiga sér félagslíf, samskipti, minni, tengsl, ótta, forvitni og lífsvilja. Vísindarannsóknir á hvölum og höfrungum hafa sýnt tengsl milli stórra heila, flókins félagslífs og menningarlegrar hegðunar meðal hvala og annarra hvalategunda. Nýleg yfirlit um skíðishvali benda líka til þess að menning og félagslegt nám skipti máli í lífi þeirra og verndun. Þegar hvalur er drepinn er ekki bara verið að drepa stórt dýr. Það er ekki bara einstaklingur sem glatast, heldur líka tengsl og þekking úr lifandi samfélagi sem hefur borist milli kynslóða. 1), 2)

Þess vegna er svo fátæklegt að tala um hvalveiðar eins og þetta sé bara tæknilegt álitaefni um kvóta, leyfi, skip, skutulbyssur og útflutningsmarkaði. Þetta snýst ekki bara um það hvort eitthvað megi. Þetta snýst um það hvort við eigum að leyfa manni að gera það sem hann mátti einu sinni gera, bara af því að hann þolir ekki að heimurinn hafi breyst og að hann hafi orðið eftir.

Upplýsingarnar liggja fyrir. Skýrsla sem unnin var fyrir matvælaráðherra árið 2023 fjallaði um hlutverk hvala í vistkerfum sjávar við Ísland, meðal annars næringarefnaflutning og kolefnisbindingu. Samantekt stjórnvalda um skýrsluna bendir til þess að hvalir styrki vistkerfi hafsins og að hvalveiðar minnki getu sjávar til kolefnisbindingar. 3), 4)

Hugmyndin um að hvalir séu að éta fiskinn „okkar“ og að hvalveiðar séu einhvers konar þjónusta við sjávarútveginn er líka miklu veikari en hvalveiðimenn vilja láta í veðri vaka. Skýrslan var sérstaklega unnin til að skoða áhrif hvala á fæðustofna og aðra fiskistofna á íslenskum hafsvæðum og niðurstaðan sem hefur verið dregin fram í opinberri umræðu er sú að hvalir séu mikilvægur hluti af flóknu vistkerfi, ekki óvinir þess. 3), 5)

Þetta ætti að duga. Það ætti að duga að vita að hvalir eru ekki óvinir sjávarútvegsins, að þeir eru mikilvægir fyrir heilbrigði hafsins. Að þeir eru greindar, félagslegar verur sem vilja lifa, rétt eins og við. Það ætti að duga. Hvalveiðar eru grimmar, óþarfar og úreltar.

En stundum er vandamálið ekki skortur á upplýsingum. Stundum er vandamálið skortur á hugrekki.

Ef Kristján Loftsson myndi einn daginn stíga fram og segja: „Ég hafði rangt fyrir mér. Ég hef varið lífi mínu í eitthvað sem ég sé núna að var rangt. Ég mun ekki láta drepa fleiri hvali,“ þá væri það dæmi um fágætt siðferðislegt hugrekki. Því að það krefst næstum ómannlegs hugrekkis að horfast í augu við eigin grimmd þegar grimmdin er orðin að ævistarfi, auðæfum, sjálfsmynd og arfleifð.

Að geta ekki séð „afla“ heldur einstaklinga. Ekki tonn, heldur líkama. Ekki rekstur, heldur dauða. Að geta grátið yfir öllum fallegu verunum sem maður hefur látið svipta lífinu. Að geta sagt: „Ég stöðva þetta núna,“ ekki af því að markaðurinn brást, ekki af því að ráðherra neyddi mann, ekki af því að leyfið rann út, heldur af því að samviskan varð loksins háværari en stoltið — það væri hugrekki.

En það er ólíklegt að það gerist.

Ekki vegna þess að Kristján hafi ekki fengið að heyra rökin. Ekki vegna þess að enginn hafi reynt að útskýra þau. Ekki vegna þess að vísindin séu óljós. Heldur vegna þess að auðveldasta leiðin fyrir mann sem hefur varið áratugum í að réttlæta sama verknaðinn er að halda áfram að réttlæta hann.

Og kannski er það hér sem kjarni málsins birtist skýrast: hvalveiðar Kristjáns Loftssonar eru löngu hættar að líta út eins og atvinnugrein. Siðferðislega og táknrænt eru þær miklu nær bikarveiðum.

Þetta eru bikarveiðar í búningi atvinnurekstrar. Dauði hvalsins verður að sýningu á valdi eins manns yfir varnarlausu dýri.

Myndin er kunnugleg. Maður stendur yfir dauðu dýri og vill að heimurinn sjái það sem sigur. Stóri „fiskurinn“. Stóra afrekið. Stóra sönnunin fyrir eigin mikilvægi. Hann hélt á honum, sigraði hann, kom með hann í land. Sjáið mig. Sjáið hvað ég get. Sjáið hvað ég má.

En hvalur er ekki fiskur. Hvalur er ekki bikar. Hvalur er ekki leikmunur í sögunni sem einn maður segir sjálfum sér um eigið mikilvægi.

Það er ekkert stórmannlegt við að elta risavaxið, friðsamt, greint dýr um hafið með sprengivopn. Það er ekkert hetjulegt við að breyta lífi annarrar veru í táknmynd um eigið vald. Það er ekkert hugrekki í því að drepa dýr sem getur ekki varið sig gegn skipi, skutulbyssu og mönnum sem hafa ákveðið fyrir fram að líf þess megi enda.

Þetta er ekki styrkur. Þetta er smæð með skutulbyssu.

Og það er einhver djúpur dapurleiki við þessa smæð. Að sjá fullorðinn, auðugan og valdamikinn mann halda svona fast í réttinn til að drepa. Eins og það sé ekki nóg að eiga peninga, fyrirtæki, skip, stöðu, áhrif og já-menn. Það þurfi líka að fá að halda áfram að skjóta hvali til að sanna að maður ráði enn einhverju.

Þetta snýst ekki lengur um mat. Ekki um nauðsyn. Ekki um þjóðarhag. Ekki um einhverja skynsamlega nýtingu náttúrunnar. Þetta snýst um mann sem virðist ekki þola að heimurinn haldi áfram án þess að hann fái að halda í sitt gamla hlutverk: manninn sem má drepa hvali af því að hann hefur alltaf mátt drepa hvali.

Þetta er eins og smábarn sem öskrar þegar á að taka af því hættulegt dót. Munurinn er bara sá að dótið er ekki plastbíll eða trékubbur. Dótið er skutulbyssa, hvalveiðiskip og ríkisútgefið leyfi. Og það sem hann leikur sér með er líf annarra vera.

Hvalirnir eru ekki dótið hans.

Hafið er ekki dótið hans.

Líf annarra vera er ekki dótið hans.

Samt virðist íslenskt stjórnkerfi aftur og aftur nálgast málið eins og vandamálið sé fyrst og fremst hvernig eigi að koma til móts við manninn sem vill halda áfram að drepa, ekki hvernig eigi að vernda dýrin sem deyja. Alþjóðahvalveiðiráðið samþykkti á sínum tíma bann við hvalveiðum í atvinnuskyni, sem tók gildi árið 1986 og er enn í gildi, þótt einstök ríki hafi farið sínar leiðir með fyrirvara eða útgöngu. 6), 7) Ísland hefur því lengi staðið utan við þá alþjóðlegu afstöðu að hvalveiðar í atvinnuskyni eigi að heyra fortíðinni til.

Almenningur sér þetta líka. Í könnun Maskínu árið 2023 studdu aðeins 29% Íslendinga hvalveiðar og hafði stuðningurinn dalað frá árinu 2019. Hvalveiðimenn tala gjarnan eins og þjóðin standi með þeim, en tölurnar segja aðra sögu: stuðningurinn er minnihlutaskoðun. 8), 9) Það er ekkert skrýtið. Fólk veit betur núna. Fólk veit að hvalir eru ekki bara stórir hlutir í sjónum. Fólk veit að þetta eru lifandi verur. Fólk veit að það er ekki hægt að tala endalaust um „hefð“ þegar það sem hefðin felur í sér er óþarft, ómannúðlegt ofbeldi.

Samt héldu veiðarnar áfram. Í júní 2026 voru fyrstu langreyðarnar síðan árið 2023 skotnar við Ísland. Þann 22. júní 2026 var langreyður skotin fjórum sinnum og háði um hálftíma langt dauðastríð.

Matvælastofnun rannsakaði málið og komst að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið brotið gegn lögum um velferð dýra. Rökstuðningurinn var sá að skipverjar hefðu gert allt sem í þeirra valdi stóð til að aflífa hvalinn eins hratt og mögulegt var. MAST taldi með öðrum orðum að skipverjarnir hefðu gert það sem hægt var, þótt hvalurinn væri hálftíma að deyja.

En þar liggur einmitt vandamálið. Ef slík niðurstaða er möguleg þótt allir fylgi verklagi og geri sitt besta, þá er veiðiaðferðin sjálf ósamrýmanleg þeirri velferð sem lögin eiga að tryggja. Og það var einmitt niðurstaða fagráðs um velferð dýra árið 2023: að ekki væri hægt að tryggja mannúðlega aflífun stórhvela með þeirri aðferð sem notuð er við hvalveiðar.

Þetta er ekki snyrtileg atvinnugrein. Þetta er ekki rómantísk hefð. Þetta eru ekki „maður og náttúra“ í einhverri göfugri baráttu. Þetta er sært dýr sem berst fyrir lífi sínu, eltingarleikur á hafi úti, sprengivopn, blóð og dauði. Þetta er hvalur sem vill ekki deyja.

Og það er ekki eins og þjóðin þurfi á því að halda. Hvalurinn deyr ekki vegna þess að börn á Íslandi svelti án hvalkjöts. Hann deyr ekki vegna þess að vistkerfið krefjist þess. Hann deyr vegna þess að nokkrir menn vilja að hann deyi og vegna þess að stjórnvöld hafa ekki haft hugrekki til að taka af þeim dótið.

Við þurfum ekki að bíða eftir Kristjáni Loftssyni til að skilja þetta. Við þurfum ekki að bíða eftir því að hann upplifi siðferðislega opinberun. Við þurfum ekki að bíða eftir því að maður sem hefur byggt sjálfsmynd sína á hvalveiðum verði sá sem stöðvar þær.

Það er undir okkur komið.

Það þarf hugrekki til að stöðva hvalveiðar, en ekki sama ótrúlega, næstum óhugsandi hugrekkið og það myndi krefjast af Kristjáni að horfast í augu við allt sem hann hefur gert. Okkar hugrekki er einfaldara. Það er borgaralegt hugrekki. Að segja upphátt að þetta sé rangt. Að hætta að leyfa orðum eins og „hefð“ að fela ofbeldi. Að hætta að leyfa orðum eins og „nytjar“ að fela dauða. Að krefjast þess að stjórnmálamenn hætti að fela sig á bak við þrönga lagatúlkun, undanþágur frá ábyrgð og hræðslu við einn auðugan mann.

Við þurfum að hætta að haga okkur eins og Kristján Loftsson eigi að fá að ákveða hvenær hvalveiðum lýkur. Hann á ekki hvalina. Hann á ekki hafið.

Hann á ekki framtíðina. Og hann á ekki rétt á því að skaða okkur öll bara vegna þess að hann vill ekki sleppa takinu.

Því hvalveiðar skaða ekki bara hvalina, þótt þeir borgi augljóslega hæsta verðið — með lífi sínu. Þær skaða hafið, loftslagið og ímynd Íslands. Og þær skaða siðferðisvitund samfélags sem veit betur en leyfir samt grimmdinni að halda áfram. Þær gera okkur öll aðeins minni, aðeins kaldari, aðeins tilbúnari til að líta undan.

Og þegar einhver heldur fast í eitthvað sem veldur öðrum skaða þá er ekki alltaf nóg að biðja fallega. Stundum þarf einfaldlega að taka hættulega dótið af honum.

Það er það sem við þurfum að gera núna.

Ekki af hatri. Ekki af hefnd. Ekki til að refsa einum manni. Heldur til að vernda það sem enginn maður á rétt á að eyðileggja: hvalina, hafið og lífið sjálft.

Hugrakkasta verk Kristjáns Loftssonar væri að hætta. En framtíð hvalanna má ekki ráðast af því hvort hann sýnir loksins hugrekki. Hún verður að ráðast af hugrekki okkar allra — að við lítum ekki undan, heldur horfumst beint í augu við grimmdina og stöðvum hana.

Höfundur situr í stjórn Samtaka um dýravelferð á Íslandi

Heimildir:

1) The social and cultural roots of whale and dolphin brains https://www.nature.com/articles/s41559-017-0336-y

2) Culture and conservation in baleen whales https://royalsocietypublishing.org/rstb/article/380/1925/20240133/234918/Culture-and-conservation-in-baleen-whalesCulture

3) Hvalveiðar minnka getu sjávar til kolefnisbindingar https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2023/06/22/Hvalveidar-minnka-getu-sjavar-til-kolefnisbindingar/

4) Hvalir í vistkerfi hafsins við Ísland - skýrsla https://www.stjornarradid.is/gogn/rit-og-skyrslur/stakt-rit/2023/06/22/Hvalir-i-vistkerfi-hafsins-vid-Island-skyrsla/

5) Hvalir í vistkerfi sjávar https://www.stjornarradid.is/library/01--Frettatengt---myndir-og-skrar/MAR/Fylgiskjol/Hvalir%20%C3%AD%20vistkerfi%20hafsins%20vi%C3%B0%20%C3%8Dsland%20-%20sk%C3%BDrsla%20-%20Loka-25.06.2023.pdf

6) Iceland and commercial whaling https://iwc.int/iceland

7) Commercial whaling https://iwc.int/management-and-conservation/whaling/commercial

8) Meirihluti Íslendinga á móti hvalveiðum https://vb.is/frettir/meirihluti-islendinga-a-moti-hvalveidum/

9) Maskínukönnun Viðhorf til hvalveiða https://maskina.is/wp-content/uploads/2023/06/2023-05-Hvalveidar-Maskinuskyrsla.pdf