MBA: Meðvirkni, bóm­ullar- og aumingjavæðing

Annar hluti greinarinnar: „Af hverju fer sérsveitin í fleiri útköll?“

Stundum er einfaldlega nauðsynlegt að segja hlutina nákvæmlega eins og þeir eru. Til að lýsa ástandinu rétt, og án afsláttar og undansláttar, hef ég búið til ákveðna skammstöfun yfir það sem blasir við: MBA – Meðvirkni, Bómullar- og Aumingjavæðing. Ég hef sterkan grun um að ég sé alls ekki einn um þessa skoðun, þótt margir veigri sér við að tjá sig tæpitungulaust af ótta við stimplun og útskúfun í samfélagsumræðunni.

Þegar horft er á hvernig íslenska réttarkerfið tekur á alvarlegum afbrotum, síbrotamönnum og stórhættulegum einstaklingum með ljóta sögu, blasir þessi MBA-þrenna við. Þótt um sé að ræða brot sem marka fórnarlömbin og aðstandendur þeirra til æviloka, mætir kerfið gerendunum af dæmalausri linkind. Það er mín bjargfasta skoðun að það sé löngu tímabært að endurskoða refsirammana eða fara að nýta núverandi lög með réttum hætti.

Fáránlegir dómar sem fæla engan frá

Nýlegur dómur sem kveðinn var upp í Héraðsdómi Reykjavíkur endurspeglar vel hversu fáránleg staðan er orðin. Þar fékk síbrotamaður með langan og virkilega ljótan afbrotaferil að baki 18 mánaða skilorðsbundið fangelsi. Brotalamirnar voru yfirgripsmiklar: skjalafals, fjársvik upp á hátt í 30 milljónir króna sem sviknar voru út úr tugum fyrirtækja, auk vopnalagabrota.

Slík niðurstaða vekur skiljanlega furðu og reiði hjá almenningi. Hún virkar hvorki letjandi né fráhrindandi á aðra glæpamenn. Hvaða skilaboð erum við eiginlega að senda út í samfélagið og þá sérstaklega til ungra afbrotamanna? Svo undrast menn það að skipulögð glæpasamtök séu að festa rætur hér á landi! Þegar mönnum er mætt af slíkri linkind er engin furða að það þyki auðvelt að komast upp með hlutina á Íslandi. Kerfið virðist gjörsamlega lamað og ófært um að bregðast við, kannski vegna þess að það veit að það eru einfaldlega ekki til úrræði til að vinna úr málunum.

Plásslaust velferðarríki: Þegar úrræðaleysi stýrir dómum

Maður spyr sig: Eru dómararnir farnir að dæma svona vegna þess að þeir vita mætavel að fangelsi landsins eru gjörsamlega troðfull? Að það sé hreinlega ekki hægt að koma þessum mönnum fyrir vegna plássleysis og almenns úrræðaleysis?

Fangaverðir hræðast þróunina og horfa upp á algjört stjórnleysi, og hafa þeir haft það á orði við mig að ungir fangar séu mun hömlulausari í dag en áður, ofbeldisfyllri og eigi við alvarlegri hegðunarvanda að stríða. Við þurfum ekki annað en að opna fjölmiðla til að lesa um hrikaleg atvik innan veggja fangelsanna þar sem kalla hefur þurft til lögreglu til að ná stjórn á ástandinu.

Skýringin liggur djúpt. Sannleikurinn er sá að þessir sömu einstaklingar hafa oft verið í fastri áskrift inni í barnaverndarkerfinu frá blautu barnsbeini án þess þó að fá nokkurn tímann viðunandi hjálp eða skýran ramma. Hvers vegna? Kannski vegna þess að „réttindi barna“ og þessi MBA-hugmyndafræði hafa flækst fyrir, þannig að öll raunveruleg verkfæri hafa verið tekin af fólkinu á gólfinu. Kerfið elur af sér án vafa með svona vinnubrögðum upp stórhættulega afbrotamenn framtíðarinnar.

Afneitunin er svo algjör að ráðherra barnamála mætir í fjölmiðla, hristir höfuðið, vísar vandanum á bug og fer jafnvel í rifrildi við aðstandendur í athugasemdakerfum netmiðla. Þetta minnir óneitanlega á upplýsingaráðherra Íraks í Íraksstríðinu, sem lýsti yfir fullum sigri í beinni útsendingu á sama tíma og bandarískir skriðdrekar sáust keyra inn í Bagdad í bakgrunni. Hvert í ósköpunum erum við komin sem samfélag?

Siðblindu pakkað inn í bómull

Á meðan kerfið situr á endalausum fundum og ráðherrar afneita raunveruleikanum halda síbrotamenn áfram að vera iðnir við kolann ungir sem aldnir. Þeir láta sér engan veginn segjast. Hvort sem þeir ræna æskuna sakleysinu með grófu ofbeldi eða svíkja milljónir út úr fólki þá sleppa þeir ítrekað með hlægilega væga dóma eftir að hafa verið dregnir í gegnum þetta svifaseina og skammarlega MBA-kerfi okkar.

Það hjálpar engum, og síst af öllu fórnarlömbunum eða samfélaginu, að pakka siðblindum einstaklingum eða ungum afbrotamönnum stanslaust inn í bómull. Í okkar kerfi virðist réttur brotamannsins alltaf vega meira, þannig að hann endar nánast sem meira fórnarlamb en sá sem fyrir brotinu varð. Þetta misbýður réttlætiskennd fólks og ógnar raunverulegu öryggi almennings.

Miðað við það ógeð sem sumir þessara manna fremja finnst mér þeir með öllu vera búnir að fyrirgera rétti sínum til mannréttinda að ganga lausir þegar það hefur sýnt sig ítrekað að þeir láta ekki segjast, fá að valsa um eins og minkar í hænsnabúi og halda áfram að brjóta á fólki og ég veit að ég er ekki einn um þá skoðun. Þegar fólk er samviskulaust og fársjúkt duga engar samtalsmeðferðir, lyf eða væg bómullarúrræði. Þessir einstaklingar læra aldrei af gjörðum sínum. Eina rökrétta og ábyrga skrefið er að hafa þá undir ströngu og stöðugu eftirliti, tryggja úrræði við hæfi og drullast til að taka á þessum málum af sóma til að vernda saklaust fólk.

Hvert erum við að stefna?

Við verðum að fara að spyrja okkur þessara spurninga af alvöru. Hvert stefnum við með þessu áframhaldandi úrræðaleysi og meðvirkni? Hvers vegna er ekki verið að byggja fangelsi eða sýna þann metnað sem landslagið í þessum málaflokki krefst núna strax og í rauninni fyrir löngu?

Svo það sé sagt, og ég mun koma mun betur inn á það í þriðja og síðasta hluta þessarar greinarraðar, þá er ég alls ekki að kalla eftir aukinni stofnanavæðingu eða endilega að harðlæsa fangelsunum. Nei, langt frá því.

Ég fæ heldur ekki skilið hvers vegna dómstólar nýta ekki 57. grein almennra hegningarlaga meira í málum ungra afbrotamanna. Sú grein veitir nefnilega skýra heimild til að þyngja dóma verulega þegar mörg og alvarleg afbrot eiga í hlut, en þar er líka sérstaklega kveðið á um að veita skuli fræðslu og leiðbeiningu. Lögin bjóða upp á þennan skýra ramma. Það þarf nefnilega engum lögum að breyta; það þarf bara kjark til að nota þau án nokkurra vettlingataka og skapa nýja, skýrari og harðari hefð.

Ég ætla að skora á dómsmálaráðherra að taka opna og heiðarlega umræðu um þetta mál. Ég er boðinn og búinn að mæta til leiks hvenær sem er. Hún yrði svo sannarlega ekki fyrsti ráðherrann sem ég hitti í þeirri tilraun að snúa þessu olíuskipi við, skipi sem hefur siglt stefnulaust út á Ballarhaf með brotna skrúfu í áratugi.

Ég ætla að láta staðar numið hér að sinni. Innan skamms mun ég senda frá mér þriðja og síðasta hluta þessarar greinarraðar og þar mun ég fjalla um sóknarfærin og þær raunhæfu úrlausnir sem eru í boði ef viljinn er fyrir hendi.

Ef fólk hefur áhuga á að kynna sér enn frekar málefni ungra afbrotamanna bendi ég á Facebook-síðuna „hvernig fækkum við afbrotum barna“ þar er hægt kynna sér úrræði eins og YOT „youth offending team“ eða PUK politiest ungdomsklub eða hópastarf sem ég rak til margra ára ætlað ungum afbrotamönnum

Höfundur ráðgjafi og starfsmaður Fjölsmiðjunnar.