Eru brota­lamir mennta­kerfisins fyrst að koma upp núna?

Árið 2006 sat ég í starfshópi, undir forystu Meyvants Þórólfssonar, ásamt fleira góðu fólki sem falið var að móta tillögur um eflingu raunvísindakennslu á Íslandi. Við skólafólk sáum þá þegar skýr hættumerki. Rannsóknir á þeim tíma sýndu að óvenju fáir kennarar höfðu sérmenntun til náttúrufræðikennslu og margir upplifðu skort á sjálfsöryggi og þekkingu á inntaki greinarinnar. Við lögðum fram tillögur um markvissari stuðning og aðgerðir en sagan hefur sýnt okkur að í stað þess að byggja upp var vegið að grunni greinarinnar í kjölfar hrunsins. Árið 2012 var annar starfshópur settur af stað sem setti fram aðgerðaáætlun á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytis, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Samtaka iðnaðarins til að auka áhuga 10–15 ára nemenda á raunvísindum og tækni. Það sem þessir báðir hópar bentu á voru:

Skortur á fagþekkingu kennara: Báðar skýrslur leggja mikla áherslu á að íslenska kennara skorti sérmenntun og sjálfstraust í að kenna inntak náttúrufræðigreina, þótt kennarar telji sig hafa góða almenna kennslufræðilega þekkingu.

Of mikil bókfærni: Skýrslurnar gagnrýna báðar að náttúrufræðikennsla sé of einsleit og byggist um of á bókstafslærdómi og vinnubókum í stað verklegra tilrauna, eigin rannsókna nemenda og skapandi vinnu.

Kerfið hindrar: Báðar nefna að viðmiðunarstundaskrár og skortur á sérhæfðri aðstöðu (svo sem náttúrufræðistofum) hamli því að hægt sé að sinna verklega náminu sem skyldi.

Efling símenntunar: Lagt er til í báðum skýrslum að stórauka þurfi símenntun kennara og skapa vettvang fyrir jafningjafræðslu og miðlun kennsluhátta sem þykja skila árangri.

En hvað hefur gerst? Nýir skólar sem eru hannaðir og byggðir hafa sjaldnast sérhæfðar stofur til að kenna raungreinar þar sem verklegum tilraunum er gert hátt undir höfði og voru reifaðar áhyggjur af þeirri þróun í skýrslunni árið 2006. Skólastjórar fá takmarkað fjármagn til skiptistunda til að hafa færri nemendur í verklegri kennslu hjá kennara. Það er því ekki hvetjandi fyrir kennara að fara í stórtækar verklegar tilraunir með stóra nemendahópa nema viðkomandi sé gríðarlega reynslumikill kennari sem tekur áhættu á að halda stjórn við ótryggar aðstæður.

Kennarar sem kenna náttúrufræði hafa enga sértæka verslun sem selur búnað og efni til raungreinakennslu eins og gamla Skólavörubúðin var. Þeir þurfa að fara í rannsóknarleiðangur og hafa samband við fjölmarga aðila til að tryggja sér búnað, s.s. í apótekum, ýmsum fyrirtækjum og heildsölum. Við getum þakkað reynslumiklum kennurum sem brenna fyrir fagið og hafa safnað saman á persónulegu svæði/drifum upplýsingum og deila á síðum fyrir náttúrufræðikennara. Það er enginn opinber ábyrgðaraðili sem tryggir að þessi mál séu í lagi. Stjórnvöld eru samt alveg hissa á að við skulum ekki vera með raungreinar í toppmálum!

Svo kom hrunið 2008

Þegar efnahagshrunið varð árið 2008 var grunnskólinn búinn að vera um tólf ár hjá sveitarfélögunum eftir flutning frá ríkinu. Við getum rétt ímyndað okkur vanda sveitarfélaga á þessum tíma sem voru misjöfn í sveit sett varðandi fjármagn þegar íslenska ríkið barðist í bökkum. Hrunið varð þess valdandi að Ísland skar sig úr meðal OECD-landa hvað varðar hve mikið heildarútgjöld til menntamála voru skert.

Stjórnunarstöðum var fækkað umtalsvert, stoðþjónusta sálfræðinga og talmeinafræðinga var skert og viðhaldi húsnæðis og tækja var frestað. Framlög til námsefnisgerðar hafa rýrnað og er Þróunarsjóður námsgagna í dag aðeins um 36% af upprunalegu raunvirði frá árinu 2007.

Margar þessara afleiðinga setja svo sannarlega sitt mark á skólakerfið og þann vanda sem það stendur fyrir.

Nýjar áskoranir í niðurskurði

Okkur sem höfum starfað lengi í skólakerfinu finnst því skjóta skökku við að heyra ráðamenn tala um „vandræðagang“ í skólakerfinu þegar það hefur verið látið svelta áratugum saman. Samhliða fjárskorti hefur fjölbreytileiki nemendahópsins aukist mikið. Nemendum með íslensku sem annað tungumál hefur fjölgað og gögn sýna að okkur tekst ekki nægilega vel að mæta þeim. Munur á íslenskufærni milli þeirra og jafnaldra eykst eftir því sem líður á grunnskólann. Okkur skortir sérhæfða kennara í kennslu erlendra nemenda og síðast en ekki síst skortir vandað námsefni fyrir þennan hóp, sérstaklega á unglingastigi. Með tilkomu tækninnar hefur áhugi á bókalestri dvínað hjá okkar yngra fólki sem sækir sína þekkingu og afþreyingu í gegnum tölvur og síma. Lesskilningur hefur hrapað og þrátt fyrir hvítbók sem Illugi Gunnarsson setti fram árið 2014 en ekki hefur tekist að snúa við þeirri þróun. Innflytjendur voru 7,4% af mannfjölda á Íslandi árið 2012 en eru komnir í 19,6% í júní 2026. Skólarnir fengu nemendur sem ekki höfðu tök á íslensku en lítið fjármagn hefur fylgt með sem og námsefni og úrræði. Kennarar hafa því oftar en ekki þurft að einfalda námsefni, verja miklum tíma í að semja námsefni og aðlaga til að allir nemendur hafi átt kost á að skilja hvað færi fram í kennslustundinni.

Varað við stöðunni árið 2006 og niðurstaðan?

PISA niðurstöður 2022 sýna að námsárangri íslenskra nemenda hefur hrakað meira en hjá nágrannaþjóðunum. Þetta er ekki síst áhyggjuefni í raunvísindum, þar sem hlutfall nemenda sem ekki ná lágmarksfærni hefur hækkað úr 21% árið 2006 í 36% árið 2022. Þetta er nákvæmlega sá vandi sem við vöruðum við árið 2006. Á haustönn 2026 munum við fá nýjustu niðurstöðurnar og á meðan ekki hefur verið brugðist við 20 ára ákalli um breytingar þá getum við sagt okkur hver niðurstaðan er.

Menntamál eiga ekki að vera „heita kartaflan“ í pólitískum áróðri. Við skulum muna að á síðustu 30 árum var Sjálfstæðisflokkurinn með málaflokkinn í 17 ár, Vinstri græn í 4 ár, Framsókn í 7 ár og Flokkur fólksins frá desember 2024.

Það er kominn tími til að fjárfesta í menntun eins og Kennarasamband Íslands hefur kallað eftir ásamt sínum félagsmönnum í fjölmörg ár. Við höfum svo sannarlega séð flöggin en það hefur ekki verið vilji eða geta til að taka stöðu með menntun barna. Ég hvet stjórnvöld til að vanda sig, hlusta á fólkið sem hefur starfað í kerfinu og finna leiðir saman.

Höfundur er skólastjóri.