Þegar skattfé velur bú­setu

Hvar er skattpeningunum okkar varið. Vandann þekkja öll, sum viðurkenna hann á meðan öðrum finnst hann ekki vera vandamál sem þarfnast úrlausnar. Byggðaþróun á Íslandi er ekki eingöngu afleiðing markaðslögmála heldur einnig afleiðing pólitískra ákvarðana.

Massinn sogar til sín

Það er höfuðborgarhyggjan. Ríkisvaldið mótar búsetu með stöðugu aðdráttarafli. Að verja skattfé borgaranna á einum stað umfram annan. Að nýta gæði samfélagsins og náttúrunnar til uppbygging á einum stað umfram annan. Á einu horni landsins. Þar sem gýs nú reglulega. Þar býr flest fólk í dag. Það var síður en svo raunin ef við förum örfá ár aftur í tímann. En vegna þess að massinn er þar sogar það mesta orkuna til sín. Undanfarin ár hafa átt sér stað búferlaflutningar vegna þess að samfélagið hefur sammælst um að byggja upp á einum stað landsins.

Ísland ekki einsdæmi en eitt öfgakenndasta dæmið þó

Mörg ríki hafa fundið lausn á þessu á meðan við Íslendingar köllum það ölmusu eða vonda stjórnsýslu. Að byggja upp opinber störf hringinn í kringum landið. Eistar fóru þá leið að flytja heilt ráðuneyti frá höfuðborginni til þeirrar borgara þar sem menntun og menning vex hvað hraðast og mest, það er um tveggja klukkustunda akstur þangað frá höfuðborginni. Hvernig væri að byrja á því að flytja Menntamálastofnun til Húsavíkur?

Viðurkennum við verkefnið?

Með því að dreifa störfum sem víðast vex krafan um auknar og bættar samgöngur. Það hefði áhrif á innanlandsflug og háhraðanettengingu. Þörfin fyrir háskólamenntað fólk vex allsstaðar á Jörðinni og það er líklegast til að setjast að á einum stað á landinu umfram aðra. Þetta er einn mesti og stærsti menningarvandi sem við glímum við Íslendingar. Of mörg viðurkenna hann ekki, hvað þá að vilja takast á við hann. Dreifð byggð er auðlind enda framleiðir landið allt tekjur fyrir samfélagið.

Ójafnvægi byggða

Hið efnahagslega góðæri undanfarinna ára hefur verið nýtt til að byggja upp á þessum eina stað. Þetta veldur rótleysi og óróleika. Jafnvel veldur það fólki kvíða í hinum dreifðu landsbyggðum sem er bundið átthagafjötrum og getur sig hvergi hreyft. Það hefur skapast ójafnvægi milli byggðalaga. Svo mikið að gjá hefur myndast af mannanna völdum.

Menningin mótar

Höfuðborgarsvæðið virkar eins og segull. Lykillinn er að skapa menningarlegt mótvægi við höfuðborgarsvæðið. Það er menningin sem skiptir hér mestu máli. Það þarf að skapa önnur menningarsvæði sem valkost til búsetu. Ekki síst þarf að skapa fjölbreytt atvinnulíf.

Ójafnvægið kostar

Það er þörf á viðhorfsbreytingu. Að fólk sjái kosti þess að búa utan höfuðborgarsvæðisins. Að njóta friðsældar og nábýlis við náttúruna. Fólk þarf sjálft að finna hvar það vill staðsetja sig. Ábyrgð hins opinbera er rík og mikil. Ímyndum okkur óbreytta þróun næstu 50 árin? Hvernig verður staðan þá varðandi jafnræði til búsetu? Munum að þetta eru mannanna verk, ekki lögmál. Við getum breytt þessu. Ójafnvægi er farið að kosta mjög mikla fjármuni. Á meðan innviðafjárfesting stendur víða vannýtt kallar vöxtur höfuðborgarsvæðisins á dýrar samgönguframkvæmdir, skóla, leikskóla, heilbrigðisþjónustu og sífellt dýrarar húsnæði. Byggðastefna snýst ekki um að veikja höfuðborgarsvæðið heldur um að styrkja Ísland sem heild. Þegar tækifærum er dreift jafnast álagið, fleiri svæði blómstra og þjóðin verður sterkari í heild.

Höfundur er kennari.